Հայաստանն այն է, ինչը բոլորիս համար ընդհանուր է, և հետևաբար՝ չի կարող օջախ լինել. Դավիթ Ստեփանյան

Զրուցել ենք կինոռեժիսոր Դավիթ Ստեփանյանի հետ:

- Պարո՛ն Ստեփանյան, երեկվանից, երբ մտնում ենք Ֆեյսբուք սոցիալական ցանց, երևի թե առաջին բանը, որ նկատում ենք, օգտատերերի հրապարակած լուսանկարներն են, որտեղ նրանք իրենց ձեռագրով որևէ տող են գրել: Օգտատերերի մի մասը հետևել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ֆլեշմոբին ու գրել նրա հայտնի «Հայաստանն իմ օջախն է, ժողովուրդն իմ ընտանիքն է» տողերը: Օտգատերերի մյուս մասը հումորային կամ քաղաքական ենթատեքստ պարունակող գրառումներ էր արել: Ո՞րն է վարչապետի այս տողերն այսքան ակտիվորեն տարածելու նպատակը:

- Նպատակը, կարծում եմ, չի բխում այսօրվա իշխանության ներսից, այլ ինչ որ անում է վարչապետը, ավելի շատ արձագանք է նախոդ իշխանություններին, քանի որ օջախի, ընտանքիքի գաղափարը շատ է շահարկվել ՀՀԿ-ի կողմից, հիմա կարծես նոր իշխանություններն ուզում են փոխել, շրջել դրա ընկալումը հասարակության ներսում, բայց, կարծեմ, շատ լավ գաղափար չէ:

Ըստ իս, ավելի լավ կլիներ ուղղակի հրաժարվել օջախը կամ ընտանիքը PR-ի առարկա դարձնելուց և փորձել այլ կերպ հարցերը լուծել, որովհետև շատ վտանգավոր բանի հետ է առնչվում այս ամբողջ կատարվողը: Խոսքը առանձինի, մասնավորի և ընդհանուրի ու հանրայինի թերի ընկալման մասին է: Որովհետև ի՞նչ է օջախը: Բառի առաջին իմաստը նայենք. դա վառարան է, որ պատի մեջ է, և մարդիկ տաքանում են դրանով իրենց տանը, դրանից էլ, ըստ երևույթին, առաջ է եկել փոխաբերական իմաստը, որ նշանակում է ընտանիք, գերդաստան, մեծ տուն:

Մենք գործ ունենք առանձին, մասնավոր բանի հետ, և, հետևաբար, եթե Հայաստանն էլ հասարակությունն է մեր, այսինքն՝ ընդհանուրն է, հանրայինն է, այդ երկու գաղափարները ճիշտ հականիշ են: Այսինքն՝ չի կարող այն, ինչ որ առանձին ու մասնավոր է, ուղիղ նույնացվել նրա հետ, ինչ որ հանրային է և ընդհանուր: Այս երկուսի մեջ որոշակի ներթափանցում և լարում կա, բայց եթե շատ խիստ նայենք, դրանք իմաստով իրար հակառակ բաներ են, և ասել, որ Հայաստանն իմ օջախն է, ժողովուրդը՝ իմ ընտանիքը, կնշանակաի առանց հասկանալու բերել, այդ իրար հակադիր բաները փորձել նույնացնել:

Եվ ասեմ, որ մեր հասարակության մեջ և ոչ միայն մեր հասարակության մեջ, լուրջ խնդիր կա մասնավորի և հանրայինի ընկալման, որովհետև խորհրդային տարիներին կարծես թե ընդհանուրը և պետականը, եթե չասենք հանրայինը, փորձում էին ներխուժել ընդհուպ մարդկանց տուն: Հիմա էլ հակառակն է. մարդիկ ընդհանուրին և հանրայինին այնպես են նայում, կարծես իրենց հորից ստացած ժառանգությունը լինի, և դա հնարավոր է տեսնել քաղաքային տարբեր տարածություններում: Մարդիկ այն տեսակ շատրվան կամ արձան են դնում, կարծես իրենց հորից ժառանգած տան բակը լինի, ոչ թե հանրային տարածք, և սա մատնում է մի շատ կարևոր բան, որ մեր հասարակությունը չի կարողնում ինչ-որ կերպ ներդաշնակել այդ ընդհանուրի և առանձինի հարաբերությունները:

Այստեղից է գալիս է այդ սլոգանը, որը շրջանառում է վարչապետը: Ես վստահ չեմ, որ ինքն է մտածել դա. հնարավոր է՝ նաև նրա խորհրդական Լևոն Մազմանյանը լինի: Հիմա նա մարդկանց ուղարկում է քննարկման և խնդրում է, որ մարդիկ տարբեր իդեաներ տան, թե ինչպես կարելի է զարգացնել և ինչ ռազմավարություն կարելի է մշակել այդ լոզունգի տակ, բայց դա մի քիչ նման է նրան, որ սեղանի վրա մի մեծ ափսեով կեղտ դնես, ասես՝ սրան չեք կարող ձեռք տալ, կողքը, ինչպես ուզում եք, զարդարեք, ինչ ուզում եք, արեք:
Այսինքն՝ եթե դուք որոշել եք, ինչո՞ւ եք էլ մարդկանց կանչում, որ ձեր որոշածը հարստացնեն կամ մշակեն:

Այստեղ խորքային, փիլիսոփայական պրոբլեմ կա, այդ շատ բարդ հարաբերությունը ընդհանուրի և առանձինի, հանրայինի և մասնավորի ավելի խճճելու, ավելի մարդկանց շփոթեցնելու մի իրավիճակ է, որովհետև Հայաստանը օջախ չէ, Հայաստանն այն է, որտեղ մարդիկ օջախից դուրս են գալիս իրար հետ խոսելու, Հայաստանն այն է, ինչ որ բոլորիս համար ընդհանուր է, և հետևաբար՝ չի կարող Հայաստանը օջախ լինել, կամ էլ մենք պիտի բառարաններից ջնջենք օջախ բառի նշանակությունները, նոր հարանշանակություն վերագրենք նրան, որ պարզ չէ՝ ինչքան կստացվի:

Կարծում եմ՝ գոնե մեր հասարակության ինչ-որ շերտ հասկանում է դա, և դրա համար վարչապետի ֆլեշմոբը զգալի չափով գոնե, օրինակ, իմ ֆեյսբուքի նյուզֆիդում, ծաղրուծանակի ենթարկվեց: Մի կողմից լավ է, որ հանրությունը այդքան հեշտ չի վերցնում այդ անհեթեթ առաջարկը, բայց մյուս կողմից էլ վատ է, որ կառավարության և ակտիվ հասարակության մեջ այդ աստիճանի հեգնանք է մտնում: Ոչ մի լավ բան չեմ տեսնում ես դրա մեջ՝ հաշվի առնելով, թե ինչ դժվար կացության մեջ է հիմա մեր հասարակությունը. նախկին իշխանություններից ստացած շատ ծանր ժառանգություն ունի, և լավ կլիներ, որ իշխանություններն ու մեր հասարակության ակտիվ մասը համագործակեցին, ոչ թե իրար ծաղրեին կամ փոխադարձ ինչ-որ հեգնանքի արտահայտություններ անեին: Եվ կարծում եմ՝ նաև սա է պետք հաշվի առնել մինչև այդ տեսակ սլոգանները շրջանառության մեջ դնելը:

Այստեղ նաև նշանակություն ունի այն, որ մարդիկ հասկանում են, որ վարչապետի առաջարկը զգալի չափով նման է նախորդ իշխանությունների արածներին՝ «իմ զենքն այսինչն է», «Հայաստանը դու ես», «Ազգ-բանակ»... Մարդիկ տեսնում հասկանում են այդ նմանությունը և հետևաբար չեն ուզում ընդունել այդ առաջարկը:

- Ձեր ֆեյսբուքյան գրառումն եմ ուզում հիշեցնել: Երբ հոկտեմբերից տեսանք, որ մեր շուրջբոլորը ցուցանակներ են հայտնվում, ու այդ ցուցանակների վրա վարչապետի նույն տողերն են գրված, վարչապետն էլ հրապարակում արեց այդ մասին ֆեյսբուքում, ֆեյսբուքյան Ձեր էջում գրառում էիք արել, ու սա համեմատել էիք Հանրապետական կուսակցության էժանագին PR հնարքի հետ: Ինչո՞ւ եք Դուք այս համեմատականները տանում:

- Գիտե՞ք, այդ համեմատականը իմ տանելով չէ: Կան որոշակի հատկանիշներ, որոնցով հնարավոր է որոշել՝ դրանք ինչքան են իրար նման կամ ինչքան են իրերից տարբեր: Տարբերությունն այն է, որ Փաշինյանը փորձում է ժողովրդականացնել դա, այսինքն՝ մարդկանց ձեռագիրը վերցնել՝ ցույց տակով, որ մարդիկ մասնակցում են նոր գաղափարախոսության մշակմանը, բայց դա, կարծեմ, ընդամենը իմիտացիա է մասնակցության, ոչ թե մասնակցություն, և նման է այն առումով, որ տեխնոլոգիան է նույնը:

Եթե շատ խիստ վերցնենք, երկու ձև կա շփվելու իշխանություն-հասարակություն. մեկը ռացիոնալության հիման վրա է՝ բանակցության, քննարկումների, մյուսը՝ PR-ն է: Միացյալ Նահանգներում դրանք որոշակի հերթաափոխով կամ երբեմն համատեղվելով իրականացվել են, եթե նայենք 20-րդ դարի պատմությունը:

Հիմա մեզ մոտ կարծես նոր իշխանությունը (և դա շատ ցավալի է, ու ոչ մի լավ բան չկա դրա մեջ) շարունակում է նախորդ իշխանությունների մարտավարությունը, այսինքն՝ PR-ի միջոցով է փորձում հասարակության հետ հարցեր լուծել կամ խոսել: Գուցե նաև որոշ չափով մյուս մասն էլ կա, վարչապետը երբեմն փորձում է մարդկանց բացատրել՝ ինչ է կատարվում երկրում, և երբեմն դա անկեղծ է անում, երբեմն՝ ոչ այնքան: Ինչ-որ մի տարբերություն կա նախորդներից, բայց ինչ վերաբերում է այս (լոզունգ ասեմ, սլոգան ասեմ՝ չգիտեմ) «Հայաստանն իմ օջախն է, ժողովուրդն իմ ընտանքիքն է»-ին, ինքն իր բնույթով ծայրից ծայր նման է նախորդ իշխանությունների շրջանառած լոզուգներին, և դրա անելու ձևն է շատ նման:

Այսինքն՝ դա նշանակում է, որ մտքի պակաս կա, խոսակցության պակաս կա, կա՛մ իշխանությունները, կա՛մ ժողովուրդը, կա՛մ երկուսն էլ չեն հավատում, որ իրենք կարող են մարդավարի նստել, խոսել: Դրա համար, ասենք, մեծ չափերի ինչ-որ բան է պետք տպել, կպցնել փողոցում, որ մարդկանց գլուխը մտնի: Դա գովազդային տեխնոլոգիա է, ռացիոնալ քաղաքականության հետ կապ չունեցող բան է: Նման բաներ ընտրարշավների ժամանակ են անում, գիտեք, այդ տեսակ սլոգաններ, որոնք շատ նման են գովազդի:

Այնպես որ, որոշողը ես չեմ՝ դա նմա՞ն է ՀՀԿ-ի արածին, թե՞ չէ: Դա այդպես է, որովհետև ես զգալի չափով նաև մշակութային ուսումնասիրություններով եմ զբաղվում՝ բացի կինոռեժիսոր լինելուց, և իմ գործն է այդ տեսակ բաները վերլուծել և հասկանալը: Ու նաև բնույթը, չէ՞ որ ՀՀկ-ի կանոնադրության մեջ կա, որ մենք պահպանողական կուսակցություն ենք, և հիմա նոր իշխանությունները մեջտեղ են բերում մի նախամոդեռն, արխայիկ հասկացություն, ուզում են մեր այսօրվա հասարակությանը վերագրել այդտեսակ ինչ-որ հատկանիշներ: Կարծեմ սա ինչ-որ առումով արձագանք է խորհրդային այդ բռնի արդիականացմանը: Մեր հասարակությունը հիմա որոշ տեղերում հետ է թքում այդ բռնի արդիականացումը և ցավոք սրտի հիմնականում հետ է թքում լավ բաները և պահում է վատերը, մինչդեռ կարելի էր հակառակը անել:

- Այս ամենը սկսվել էր դեռ օգոստոսին, երբ վարչապետը Ստեփանակերտի «Վերածնունդ» հրապարակում մեծ ելույթ ունեցավ և ելույթից հետո նաև Ֆեյսբուքում հրապարակում արեց: Ցանկանում եմ նրա՝ Ստեփանակերտի ելույթից մի փոքր հատված մեջբերել.

«Հայաստանը իմ օջախն է, ժողովուրդն իմ ընտանիքն է:

Սա պիտի լինի մեզնից յուրաքանչյուրին առաջ մղող կարգախոսը, որտեղ մեզանից յուրաքանչյուրի ընտանիքի շահը ներդաշնակ է հանրության շահի հետ, որտեղ մեզնից յուրաքանչյուրի օջախի շահը ներդաշնակ է հայրենիքի շահի հետ, որտեղ մեզնից յուրաքանչյուրի անհատական արժանապատվությունն ու ազատությունը ներդաշնակ է հանրության արժանապատվության եւ հայրենիքի ազատության գաղափարների հետ:

Սա է Նոր Հայաստանի արժեքային վերափոխման կարեւորագույն օրակարգերից մեկը, եւ հենց ընկալման այսպիսի փոփոխությունն էր, որ 2018 թվականի գարնանը հանգեցրեց համահայկական հեղափոխության»:

Արդյո՞ք վարչապետը հատուկ է փորձում հենց Արցախի Հանրապետությունում հնչեցրած տողերը դարնձել համազգային կարգախոս:

- Վստահ չեմ, հարցի հասցեատերը ես չեմ, կա՛մ Նիկոլ Փաշինյանն է, կա՛մ իր խորհրդականը: Չգիտեմ՝ ինչու են այդպես որոշել, բայց ուրիշ բան կուզեի մեկնաբանել: Տեսեք, վարչապետը ասում է՝ յուրանքանչյուրի շահը ներդաշնակ է պետության շահի հետ, յուրաքանչյուրի ընտանիքի շահը ներդաշնակ է… Այսինքն՝ արանքում բառ կա այս ելույթի մեջ: Նա չի ասում՝ յուրաքանչյուրի շահը պետության շահն է կամ յուրաքանչյուր ընտանիքի շահը պետության շահն է, որովհետև դրանց մեջ հակասություններ կան:

Ներդաշնակ  բառը վատ չէ, այսինքն՝ եթե հաջողվի ներդաշնակել, վատ չի լինի, բայց, կներեք, այդ լոզունգը առանձին վերցրած դուրս է թողնում այդ արանքի մասը, որ ներդաշնակելու խնդիր կա, այնտեղ չի ասում ներդաշնակել, ասում է՝ Հայաստանը իմ օջախն է, չի ասում՝ իմ օջախը պետք է ներդաշնակել Հայաստանի շահերի հետ, կամ իմ օջախի շահը ներդաշնակել Հայաստանի շահի հետ: Ինչպես և սկզբում ասացի, կարծեմ, այդ երկու մեծ հասկացությունների թյուրըմբռնման, թերընկալման արդյունք է, ինչ որ կատարվում է հիմա: Եվ նոր իշխանությունները, լավ կլիներ, նախկինների արած-չարածին ռեակցիներ տալու փոխարեն նոր բաներ ուղղակի մտածեին:

- Վարչապետն այստեղ նաև ասում է, որ հենց այս կարգախոսն էր, որ հանգեցրեց համահայկական հեղափոխության 2018-ին: Այսինքն՝ Դուք ասում եք, որ այս ամենը ինչ-որ կերպ արձագանքն է նախկին իշխանությունների արած-չարածներին, վարչապետն ասում է՝ սա հանգեցրեց հեղափոխության: Չե՞նք կարող ասել, որ այս գաղափարը հեղափոխության հետ որևէ կապ ունի:

- Ես ինչքան հիշում եմ, և կարծեմ, հիշողությունս դեռ այդքան վատ չէ, հեղափոխության ժամանակ բոլորովոին այլ կարգախոսներ էին շրջանառվում՝ «Քա՛յլ արա, մերժի՛ր Սերժին», կամ մարդկանց դիմում էր վարչապետը ՀՀ հպարտ քաղաքացիներ, վարչապետը չէր ասում Հայաստանի հպարտ օջախակիցներ, այնպես որ, կարծում եմ, այդտեղ ավելորդ հռետորություն է բանեցրել նա և հիմա արդեն հետահայաց փորձում է հեղափոխությանը վերագրել այդ կարգախոսը, որը, կարծեմ, մանիպուլյատիվ արարք է:

Պատճառը, կարծեմ, նա է, որ գոնե ինչ-որ մի փուլից սկսած, մարդիկ սկսեցին ընտանիքներով դուրս գալ փողոց, փողոցում խորոված սարքել, բայց կներեք, լիքը ուրիշ մարդիկ էլ կային, որ ոչ ընտանիքներով էին, ոչ էլ խորոված էին անում, այնպես որ, հեղափոխության պատճառը, սկզբնաղբյուրը բերել, հանգեցնել այդ օջախի, ընտանիքի գաղափարին, կարծում եմ, տեղին չէ: Ես նույնսիկ կասեի հակառակը. հեղափոխությունը նաև տեղի ունեցավ, քանի որ ընտանիքի, որպես հասարակության միավորի, դերը մեր հասարակությունում թուլացել է: Այսնինքն՝ անհատները, որոնք առաջ ավելի կախված էին իրենց ցեղից, ընտանիքից, մի փոքր ավելի ինքնուրույն լինելու հնարավորություն ունեն, իսկ դա նշանակում է նաև հասարակության մյուս անդամների հետ ուղիղ կապի մեջ մտնելու, ավելի ինտենսիվ շփվելու, քաղաքականությամբ զբաղվելու հնարավորություն ունեն:

Մենք տեսնում ենք, թե ինչքան ակտիվ են նույնիսկ դեռահասները (չասեմ երիտասարդները), ինչքան ակտիվ են կանայք: Օջախի մեջ, եթե մենք խոսում ենք այդ բառի տիպական ըմբռնման մասին, ի՞նչ է նշանակում օջախի տղա, օջախի աղջիկ: Օջախի մեջ ձայն չունեն ո՛չ կանայք, ո՛չ երեխաները. այնտեղ կա պապ, կա հայր, որը որոշում է գրեթե ամեն ինչ: Ըստ տրամաբանության՝ սխալ է այդ տեսակ եզրահանգումներ անել: Թե հիմա այս ավանգարդը սարքեց հեղափոխական իրավիճակ, նրանք էլ կեսից միացան, դա ուրիշ բան է, բայց հեղափոխությունը այդ լոզունգի տակ չի եղել, ճիշտ հակառակը:

- Պարո՛ն Ստեփանյան, նախորդ իշխանությունները որդեգրել էին Ազգ-բանակ հայեցակարգը: Հնարավո՞ր է, որ ներկայիս իշխանությունները այս կարգախոսով փորձում են իրենց նոր գաղափարախոսությունը ներկայացնել:

- Այո՛, շատ հնարավոր է: Ես արդեն ակնարկեցի դրա մասին, երբ որ ասում էի՝ նմանությոններ կան, ես հենց դա նկատի ունեի, բայց ես լավ չեմ հասկանում, թե ինչ կարիք ունի իշխանությունն այդ տեսակ բաներ անելու: Նախորդներն անում էին, տքնում էին, ամեն տեսակ տեխնոլոգիաներ էին օգտագործում, որովհետև լեգիտիմության խնդիր ունեին: Ներկայիս իշխանությունները չունեն, նրանք կարող են չօգտվել PR-ից կամ բավականին զուսպ օգտվել, նրանք կարող են քաղաքական բաց խոսակցություն վարել  ժողովրդի հետ, ունեն այդ ռեսուրսը: Եվ հետևաբար, ինձ համար անհասկանալի է, թե ինչու են իրենք դիմում ճիշտ այն տեխնոլոգիաներին, որոնցից օգտվում էին նախորդները:

Ես վստահ չեմ, որ իրենք լավ հասկանում են, թե ինչ նկատի ունեն այդ ասածի տակ, որովեհտև արդեն մի քիչ խոսեցի բառի ստուգաբանության մասին: Եթե մի փոքր ուշադիր լինեին, պիտի հասկանային, որ բևեռային, հակառակ բաների հետ գործ ունեն, և անհնար է դրանք նույնացնել: Ճիշտ է, այո՛, ընդհանուրը և հանրայինը թափանցում են մասնավորի և անձնականի մեջ, և, այո՛, ճիշտ է, որ մասնավորն ու անձնականն էլ ձգտում են դուրս գալ հանրային դաշտ, այս երկուսը շատ բարդ հարաբերության մեջ են, դրանց մեջ կա լարում, մեկը ձգտում է մյուսին երբեմն կլանել, բայց հակառակ բևեռի հասկացություններ են:

Կարծում եմ՝ սա նաև հետևանքն է նրա, որ մեր նոր իշխանությունները երբեմն շատ անփույթ են վերաբերվում խոսքին: Խոսում են, ինչ-որ բաներ են ասում տեղում այդ պահին ինչ-որ հարցեր լուծելու կամ ճիշտ դուրս գալու նկատառումներով՝ առանց երկար-բարակ մտածելու, թե արժե՞ր արդյոք այսինչ կամ այնինչ բառը ասել կամ այդտեսակ մտքեր մեջտեղ քաշել:

Ի՞նչ էր անում, օրինակ, Սերժ Սարգսյանը. նա ուներ speech writer, որը գրում էր ոնց պետք էր, լղոզում էր ամեն ինչ, երբ որ նրան մոտենում էին ոչ ֆորմալ իրավիճակներում, նա շատ անհեթեթ բաներ էր ասում, հիշում ենք ՝ «ինչքան ուզեմ, էնքան կխփեմ», «բա մենք սրա համա՞ր ենք հավաքվել»...

Հիմա մեր գործիչների գոնե մի մասը փորձում է ինքնուրույն խոսել առանց speech writer-ի՝ գոնե ներսի ելույթները: Դա վատ չէ, ես ողջունում եմ, բայց դա նշանակում է աշխատանք, նշանակում է ավելի երկար մտածել կամ գոնե օգնողներ ունենալ բանիմաց, որովհետև խոսքը տարօրինակ բան է, եթե նույնիսկ մի բան ես ասում, որին ինքդ էլ չես հավատում, ու հետո դա շատ է կրկնվում, կեսից մոռանում ես, սկսում ես դու էլ հավատալ: Այդ առումով է, որ ես ասում եմ՝ շատ վտանգավոր բանի հետ են խաղում մեր այսօրվա իշխանությունները՝ հասարակությունը, ընդհանուրը փորձելով նույնացնել առանձինի և օջախի հետ:

- Դատելով այս երկու օրվա արձագանքներից՝ ի՞նչ եք կարծում, այս կարգախոսը տարածվելո՞ւ է, հանրության մեջ լայն քննարկումների առարկա դառնալո՞ւ է, թե՞ ոչ:

- Դա մի քիչ կախված է նրանից, թե ինչքան ռեսուրս կներդրվի դա տարածելու վրա իշխանությունների կողմից: Ինքանակամ, չեմ կարծում, որ մարդիկ տարածեն: Մարդիկ իրենց գործերով են զբաղված, և եթե չստիպեն նրանց անընդտհատ լսել կամ տեսնել այդ արտահայտությունը, դժվար նրանք ինքնակամ տարածեն: Հիմա, եթե այդպես ակտիվ, տարբեր միջոցներ օգտագործելով տարածի իշխանությունը, պարզ է, որ ինչ-որ մի խոսակցության տեղիք տալու է, և ես կասկածում եմ, այսնիքն՝ ենթադրում եմ, որ բացասական վերաբերմունքն ավելի շատ կլինի, քան դրականը գոնե կրթված, գոնե քաղաքականապես ակտիվ շրջանակներում։

x