Անցումային արդարադատության վերաբերյալ քաղաքական ուժերի դիրքորոշումները՝ հանրային լսումներին ընդառաջ

2018-ի Օգոստոսի 17-ին՝ պաշտոնավարման 100 օրն ամփոփող հանրահավաքի ժամանակ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր անցումային արդարադատության մարմիններ ձևավորելու անհրաժեշտության մասին։

«Անհրաժեշտ է մոտ ապագայում լուրջ քննարկումներ ունենալ և անցումային արդարադատության մարմիններ ստեղծելու մասին որոշում ընդունել, քանի որ մենք ունենք դրանց կարիքը ոչ միայն այն պատճառով, որ շատ կոռումպացված գործիչներ շարունակում են իրենց արատավոր գործունեությունը, այլ նաև այն պատճառով, որ մեր օրենսդրության մեջ կան շատ թերություններ»,- ասել էր վարչապետը:

Դրանից ութ ամիս անց՝ 2019-ի մայիսի13-ին, Ազգային ժողովի նախագահ Արարատ Միրզոյանը Ֆեյսբուքի իր պաշտոնական էջում գրում է, որ որոշակի նախապատրաստական աշխատանքներից հետո որոշում է ստորագրել մայիսի 24-ին Ազգային ժողովում «Անցումային արդարադատության գործիքների կիրառման հեռանկարները Հայաստանում» խորագրով խորհրդարանական լսումներ հրավիրելու վերաբերյալ։ Նա նաև նշում է, որ լավագույն լուծումը գտնելու համար պարտադիր նախապայման են առավելագույնս ներառական լայն քննարկումները։

Կառավարությունում ամիսներ առաջ ձևավորվել էր այդ հարցերով զբաղվող աշխատանքային խումբ, որի համակարգումը հիմնականում իրականացնում էր այն ժամանակ վարչապետի խորհրդական, անցումային արդարադատության փորձագետ Նիկոլայ Բաղդասարյանը: Մենք փորձեցինք արդեն «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր Նիկոլայ Բաղդասարյանից ճշտել, թե այս ամիսների ընթացքում անցումային արդարադատության մարմիններ ստեղծելու վերաբերյալ ինչ աշխատանքներ են կատարվել, ինչ է նախատեսվում, և թե ինչ նախապատրաստական աշխատանքների մասին էր նշել Արարատ Միրզոյանը։ Պատգամավորը սկզբում ասաց, որ դեռ պետք է հասկանան՝ ինչպես են աշխատելու լրատվամիջոցների հետ, քանի որ սա շատ նուրբ թեմա է։ Ավելի ուշ հրաժարվեց այս թեմայով մեկնաբանություն տալուց՝ նշելով, որ ինքն անձամբ պատրաստ չէ դրան, ապա ավելացրեց․ «Պայմանավորված է Ազգային ժողովում սպասվող հանրային լսումներով, այդ ժամանակ հենց ելույթ կունենամ»։

«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության մամուլի խոսնակ Վահան Կոստանյանն էլ արտահայտեց կուսակցության դիրքորոշումը․ «Ճիշտ կլինի անցումային արդարադատության վերաբերյալ բովանդակային քննարկման մեկնարկը տալ մայիսի 24-ին նախատեսված խորհրդարանական լսումներով»։

Անցումային արդարադատության վերաբերյալ իր տեսակետը մեզ հետ զրույցում ներկայացրեց ԱԺ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Տարոն Սիմոնյանը՝ նշելով, որ այն շատ լայն հասկացություն է, բազմավեկտոր, համալիր երևույթ, և էական է, թե այդ երևույթի որ կողմն ենք վերցնում ու մեզանում կիրառելի դարձնում։ Ըստ նրա՝ Հայաստանում անցումային արդարադատություն իրականացնելու անհրաժեշտություն չկա։

«Լայն առումով մեր հասարակությունը անցումային արդարադատության կարիք, որպես այդպիսին, չի զգում, որովհետև անցումային արդարադատության էությունը հասարակության մեջ երկար ժամանակ բախումների մեջ գտնվող տարբեր սոցիալական խմբերի հաշտեցնելու նպատակ է հետապնդում։ Քանի որ մեր հասարակությունում սոցիալական խմբերի միջև այդպիսի բախում չկա, տարբեր էթնիկ խմբեր չկան, որոնք տարիներով պատերազմել են, քաղաքացիական պատերազմ չի եղել, այս իմաստով՝ դրա կարիքը չունենք»,- ասաց պատգամավորը՝ ավելացնելով, որ հնարավոր է՝ անցումային արդարադատության առանձին դրսևորումների կիրառման պարագայում այն օգտակար լինի։

«Դրա համար ենք ասում՝ ուզում ենք հասկանալ՝ մեր իշխանություններն անցումային արդարադատություն ասելով նախ ինչ են հասկանում, դրա որ դրսևորումն են ուզում կիրառական դարձնել մեզանում, և նոր մեր կարծիքն այդ դրսևորման վերաբերյալ կարտահայտենք»,- ասաց նա։ 

Տարոն Սիմոնյանի խոսքերով՝ իրենք հրապարակային տարբեր քննարկումների մասնակցել են, սակայն, ներկուլիսային քննարկումներ, գոնե իրենց մասնակցությամբ, չեն եղել, որ կարողանա ասել՝ ինչ-որ բան մշակվել է, իրենք էլ այդ մշակման գործընթացին մասնակցել են։ «Որքան գիտեմ, իշխանությունները երկար ժամանակ է՝ քննարկում են այդ հարցը, գուցե իրենք ինչ-որ բան մշակել են, հիմա սպասում ենք՝ իրենք դա ներկայացնեն»,- նշեց պատգամավորը։

«Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունը կմասնակցի հանրային լսումներին՝ հասկանալու հանրության տրամադրություններն, ու թե հանրությունն ինչ է հասկանում անցումային արդարադատություն ասելով։ «Եթե դա ասելով հանրությունն ուզում է հասկանալ արտակարգ դատարանների ստեղծումը, ես դրան միանշանակ դեմ եմ, արտակարգ դատարաններն արգելված են Սահմանադրությամբ, բայց եթե դրա տակ այլ բան է հասկանում․․․լսենք, հասկանանք հասարակության համար որ տարբերակներն են ընդունելի»։

Մեր այն դիտարկմանը, թե անցումային արդարադատությունը դիտարկվում է, օրինակ, որպես ընտրովի արդարադատությունից խուսափելու միջոց, որովհետև այժմ հարցեր են առաջանում, թե ինչու ապօրինի գործունեություն ծավալած մի պաշտոնյա դատապարտվում է, մյուսը՝ ոչ, Տարոն Սիմոնյանը պատասխանեց․

«Մեր դատական համակարգը կարող է դա անել, դրա համար անցումային արդարադատություն պետք չէ։ Անցումային արդարադատությունը ինչ-որ առումով բացառում է այն դատական համակարգին, որն ունենք այսօր։ Եթե մեր դատական համակարգը կարողանում է խնդիրը լուծել, էլ ի՞նչ իմաստ ունի կողքից անցումային արդարադատություն ստեղծել, բայց եթե չի կարողանում, պետք է հասկանանք՝ դատական համակարգի խնդիրները կարողանում ենք վերացնել այնպես, որ հետագայում կարողանա լուծել, թե դա այլևս անհնար տարբերակ է, դրա համար ենք ստեղծում անցումային արդարադատություն կոչվող ինչ-որ մեքենա։ Հարցեր կան, որ մինչև դրանց պատասխանները չստանանք, չենք կարող ժամանակից շուտ դիրքորոշում հայտնել»։

Հակառակ դիրքորոշում ունի «Քաղաքացու որոշում» ՍԴԿ-ն։ Կուսակցության մամուլի խոսնակ Միքայել Նահապետյանը անցումային արդարադատության անհրաժեշտությունը մեր երկրում բացատրեց հետևյալ կերպ․ «Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանի անկախացումից ի վեր ունեցել ենք համակարգված կոռուպցիայի դրսևորումներ։ Այսինքն՝ պետական համակարգի ամենացածր պաշտոնյայից մինչև ամենաբարձրը կաշառքի շրջանառության դեպքերում են ներգրավված եղել՝ մի քանի հարյուր հազար քաղաքացի։ Եվ նրանք բոլորը Քրեական օրենսգրքով արգելված արարքներ են թույլ տվել։ Եթե գնանք դասական, գործող օրենսդրության տրամաբանությամբ, ապա անկախ մեղքի չափից, բոլորը պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն։ Եվ երբ մենք միայն մի փոքր հատվածի նկատմամբ ենք դասական քրեական արդարադատություն կիրառում, լեգիտիմ հարց է ծագում՝ բա ինչու՞ մնացածների դեպքում՝ չէ։ Եթե նախկին նախարարի ենք ձերբակալում, ինչու՞ նախկին վարչության պետի չենք ձերբակալում, եթե վարչության պետի ձերբակալել ենք, ինչու՞ մաքսային ծառայողի չենք ձերբակալել»,- ասաց նա։

Նահապետյանի խոսքերով՝ պետք է գտնել այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք կվերաբերեն բոլորին, և բոլորի մոտ կվերականգնեն արդարության զգացումը։

Հարցին՝ հնարավոր չէ՞ արդյոք դրան հասնել գործող դատական համակարգում փոփոխություններ կատարելու միջոցով, ՔՈ ՍԴԿ-ի մամուլի խոսնակը պատասխանեց, որ այդ համակարգի բարեփոխումը անցումային արդարադատության օղակներից մեկն է, անցումային արդարադատությունը անպայման պետք է անդրադառնա դրան։

Միքայել Նահապետյանի կարծիքով՝ նշված մի քանի հարյուր հազար քաղաքացիներին չպետք է դատել, որովհետև համակարգն է այդպիսին եղել։ «Մենք պետք է գտնենք բոլորին հաշտեցնելու արդար մեխանիզմներ, իսկ գործող օրենսդրությունը դա թույլ չի տալիս։ Սա ընդամենը մի կոմպոնենտ էր։ Կարելի է կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներին անդրադառնալ, թե որտեղ, ինչու է պետք առաջնորդվել անցումային և ոչ դասական արդարադատության տրամաբանությամբ»,- ասաց նա՝ ավելացնելով։- «Ընդհանուր փիլիսոփայությունը սա է․ երբ պետական համակարգը համակարգված ապօրինությունների մեջ է եղել, այստեղ դասական արդարադատությունը չի կարողանալու լուծումներ գտնել»։

Նահապետյանն ասաց, որ ուրախ է, ողջունում է ԱԺ նախագահի հայտարարությունը Խորհրդարանում անցումային արդարադատության թեմայով հանրային լսումներ կազմակերպելու վերաբերյալ, որով կարելի է այս գործընթացը սկսված համարել։ Նա նաև նշեց, որ իրենք անցումային կառավարության դերակատարությունը, հանձնառությունը պատկերացնում էին երեք խնդրի լուծման տեսանկյունից՝ անցումային արդարադատության կիրառում, Ընտրական օրենսգրքի և «Կուսակցությունների մասին» օրենքի փոփոխություն։

«Այս առումով ինձ և իմ կուսակցական գործընկերներին կարող եմ դասել հանրության այս առումով առավել շահագրգիռ մասին, որի համար սա թիվ մեկ առաջնահերթություն է։ Կարծում եմ, իհարկե, կարելի էր ավելի արագ կազմակերպել այս գործընթացը, բայց Ազգային ժողովում մենք չենք, այդ մարդիկ են ստացել ժողովրդին ներկայացնելու մանդատը, և իրենք են առաջնահերթությունները պատկերացնում, ներկայացնում։ Գուցե իրենց համար այլ ավելի կարևոր հարցեր են եղել»,- ասաց «Քաղաքացու որոշում» կուսակցության մամուլի խոսնակը։  

Անցումային արդարադատությունը հնարավորինս արագ իրականացնելու կարևորությունը Նահապետյանն այսպես մեկնաբանեց․ «Անցումային արդարադատությունն, ըստ էության, հաշտության եզրեր առաջարկող գործընթաց է, ոչ՝ պատժողական։ Եվ հաշտարարի դերը ստանձնող կառավարությունը պետք է բոլորի մոտ բարձր լեգիտիմություն, հեղինակություն ունենա։ Մյուս կողմից՝ աքսիոմատիկ ճշմարտություն է, որ ցանկացած կառավարության լեգիտիմություն հակված է անկման։ Հիմա օբյեկտիվ չի լինի ասել, թե այս կառավարության լեգիտիմությունը սարսափելի անկում է ապրել, բայց, այնուամենայնիվ, որքան ավելի ուշ ձեռնարկվեն գործուն միջոցները, այնքան ավելի դժվար է լինելու դրանց կիրառումը»։

Նրա կարծիքով՝ կառավարող խմբակցության իր գործընկերները կպարզաբանեն, թե ինչու է միայն հիմա մեկնարկում գործընթացը։ 

Անդրադառնալով հարցին, թե արդյոք Ռոբերտ Քոչարյանի գործը վերաբերելի է անցումային արդարադատությանը, Նահապետյանը նշեց․ «Այդ գործը մի քանի բաղադրիչ ունի։ Մեկը, թեև քրեական մեղադրանքը չկա, բայց ենթատեքստում հանգում է տասը մարդու նկատմամբ մահաբեր ուժի կիրառմամբ։ Այսինքն՝ մարդկանց կյանքի իրավունքին է վերաբերում։ Ես անձամբ այս արարքը չեմ մեղսագրում Ռոբերտ Քոչարյանին, բայց քաղաքական գնահատական եմ տալիս, որ նրա գործողությունները հանգեցրել են տասը մարդու նկատմամբ մահաբեր ուժի կիրառման։ Այս մասով չեմ կարծում, թե հանրության մոտ արդարության զգացումը վերականգնելու այլ հնարավորություն կստեղծվի, քան ազատազրկման ձևով պատիժը։

Հաջորդ գործը վերաբերում է տնտեսական բնույթի հանցագործության՝ կաշառքի մասնավոր դեպքին։ Այս մասով, կարծում եմ, անցումային արդարադատությունը կիրառելի է՝ փոխհատուցում, համաներում սեփականության ճանաչման դիմաց, մյուս կողմից՝ քաղաքականությամբ զբաղվելու արգելքի դիմաց։

Երրորդ գործը, որ վերաբերում է Ռոբերտ Քոչարյանին Սահմանադրության դեմ ուղղված հանցագործությունն է, որն այժմ քննվում է դատական ընթացակարգով։ Միանշանակ դրան ևս կարելի էր նաև անցումային արդարադատության ձևով անդրադառնալ, բայց այս պահին այդ տարբերակն է ընտրվել»։

Միքայել Նահապետյանը նշեց, որ միջազգային փորձից կան օրինակներ, երբ սահմանադրական կարգի դեմ ուղղված հանցագործության դեպքում քրեական արդարադատությանը զուգահեռ նաև քաղաքական գնահատական է տրվում դա իրականացրած կուսակցությանը, խմբավորումներին, հետագայում նման դեպքերի կրկնությունը որևէ այլ սուբյեկտի կողմից բացառելու նպատակով։ 

ԱԺ «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության քարտուղար Արման Աբովյանը մեզ հետ զրույցում ներկայացրեց իրենց խմբակցության դիրքորոշումը։ Նա մասնավորապես նշեց․ «Սկզբունքային «չէ՛» չկա, իհարկե, որովհետև անցումային արդարադատությունը դա որոշակի մի գործիք է։ Սակայն, պետք է շատ զգուշորեն մոտենալ այդ գործիքին, անպայման պետք է լայն, շատ լայն քննարկումներ, ուսումնասիրություններ կատարել։ Ոչ մի դեպքում շտապել պետք չէ»։

Պատգամավորն ասաց, որ անցումային արդարադատության գաղափարին իրենք դեմ չեն, բայց ամենակարևորն այն է, որ մեխանիզմը, որը կներդրվի, պետք է մաքսիմալ կոնսենսուսի հետևանք լինի՝ թե՛ հանրային, թե՛ քաղաքական։

Դիտարկմանը, թե թեմայով հետաքրքրված շատ քաղաքական ուժեր և հ/կ-ների ներկայացուցիչներ պնդում են, որ, ընդհակառակը, գործընթացը ցանկալիից դանդաղ է ընթանում, կարիք կա հանրային համերաշխության հասնելու, ինչն էլ հենց անցումային արդարադատության տրամաբանության հիմքում է, Արման Աբովյանը պատասխանեց․ «Ամեն մարդ իրավունք ունի իր կարծիքն արտահայտելու, սակայն, հենց հանրային համերաշխությունից ելնելով՝ չպետք է անցումային արդարադատությունը դարձնենք ոչ լիարժեք գործիք, որը կարող է ավելի խորացնի, եթե հանկարծ չլինի լիարժեք մշակված, հաշվարկված։

Նորից եմ կրկնում՝ այո՛, մենք դեմ չենք, սակայն դրա հետ մեկտեղ մենք գտնում ենք, որ պետք է շատ ուշադիր, լայն ուսումնասիրել, քննարկումներ իրականացնել և մաքսիմալ կոնսենսուսով ընդունել այդ մեխանիզմը։ Որովհետև ինքն, ըստ էության, մի որոշակի գործիք է, հասկանու՞մ եք, և կա գայթակղություն տարբեր քաղաքական․․․ այսպես ասեմ՝ տարբեր քաղաքական հայացքներ կան այդ գործիքի շուրջ, սակայն, հիշենք այն պետությունները, որտեղ օգտագործվում էր այդ դրույթը։ Օրինակ՝ վերցնենք յուրաքանչյուր․․․ Կան շատ վատ, բացասական օրինակներ, շատ լավ օրինակներ այդ անցումային արդարադատության»։ Իսկ թե որոնք են այդ օրինակները, պատգամավորը չնշեց․ «Ես հիմա դրանց չեմ ցանկանա անդրադառնալ»։

«Բարգավաճ Հայաստան»-ի պատգամավորները ևս «Իմ քայլի» իրենց գործընկերների հետ այս թեմայով որևէ քննարկում դեռ չեն ունեցել։

Իսկ թե ԲՀԿ-ն ինչպես է պատկերացնում անցումային արդարադատության կիրառումը մեր երկրում՝ Արման Աբովյանից ճշտել չհաջողվեց։

Աստղիկ Քեշիշյան

 

x