Գիտություն

Տեղի է ունեցել աշխարհահռչակ հայազգի ճարտարագետ Ալեքսանդր Քեմուրջյանի 100-ամյակին նվիրված համաժողովը

Տեղի է ունեցել աշխարհահռչակ հայազգի ճարտարագետ Ալեքսանդր Քեմուրջյանի 100-ամյակին նվիրված համաժողովը

Հայաստանի Հանրապետության նախագահի նստավայրում՝ նախագահ Արմեն Սարգսյանի բարձր հովանու ներքո այսօր տեղի է ունեցել աշխարհահռչակ հայազգի ճարտարագետ Ալեքսանդր Քեմուրջյանի 100-ամյակին նվիրված «Քեմուրջյան- 100» համաժողովը: Այն համարվում է գալիք տարի Հայաստանում անցկացվելիք՝ գիտության և արվեստի միջազգային «STARMUS» 6-րդ փառատոնի մեկնարկային միջոցառումը: Ի թիվս բազմաթիվ հյուրերի՝ համաժողովին մասնակցել է նաև Ալեքսանդր Քեմուրջյանի որդին՝ Վլադիմիր Քեմուրջյանը: Այս մասին հայտնում են ՀՀ նախագահի աշխատակազմից։ «Հանդես գալով ողջունի խոսքով՝ Հանրապետության նախագահ Արմեն Սարգսյանը նշել է, որ իր համար մեծ պատիվ է բացել մեծ գիտնականի, ինժեների, քաղաքացու և հայի՝ Ալեքսանդր Քեմուրջյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված համաժողովը: «Մեզնից յուրաքանչյուրի կյանքի գնահատականն ի վերջո տալիս է պատմությունը: 100 տարին արդեն պատմություն է,- ասել է նախագահը: -Լինում են դեպքեր, երբ ապրում ես կյանքդ, արածիդ կամ չարածիդ գնահատականը կամ չի տրվում, կամ սխալ է տրվում, միայն ժամանակն է, որ մաքրում է ամեն երկրորդականը և թողնում այն, ինչ կարևոր է, առանցքային է, արժեք է ներկայացնում պատմության համար: Այս իմաստով այսօր, պատմության հորձանուտների միջով անցնելուց հետո, երբ չկա Խորհրդային Միությունը, ԽՄ-ի և ԱՄՆ-ի պայքարը տիեզերքում, մնացել են գործեր և անուններ, որոնք մարդկության հետ են լինելու հարյուրամյակներ ու հազարամյակներ: Դրանցից մեկն Ալեքսանդր Քեմուրջյանի անունն է»: Նախագահ Սարգսյանը նշել է, որ վերջին երկու շաբաթվա ընթացքում Քեմուրջյան ազգանունը լսել և դրա մասին խոսում է արդեն երկու անգամ՝ երկու տարբեր մարդկանց ճակատագրերի հետ կապված: «Օրեր առաջ Իտալիայում՝ Բոլոնիայի համալսարանում էի: Այդ համալսարանը հսկայական պատմություն ունի, գրքի ու գիտելիքի մեծ տաճար է: Համալսարանի գրադարանում սեղանին դրված էր մոտ 4 մետր երկարություն ունեցող քարտեզ, որը ստեղծվել է 1691 թվականին: Այն պատմական Հայաստանում (այն ժամանակվա Օսմանյան կայսրության տարածքից, պատմական Կիլիկիայից, Վասպուրականից մինչև Արևելյան Հայաստան, ընդհուպ մինչև Արցախ) գտնվող հայկական պատմական ու պատմամշակութային, հոգևոր արժեքների քարտեզն էր՝ ձեռքով նկարված, ֆանտաստիկ գեղեցկության և պատմական հսկայական արժեք ունեցող: Եվ հետաքրքիր էր այդ քարտեզի հեղինակի անունը՝ Երեմիա Քեմուրջյան,- պատմել է նախագահը: -Ես խնդրել եմ իմ գործընկերներին, որ գտնեն Քեմուրջյանների կապը: Կարծում եմ՝ իրականում դա մի ընտանիք է՝ սկսած Երեմիա Քեմուրջյանից, որ Կոստանդնուպոլսից այդ հսկայական աշխատանքը կազմակերպել ու ղեկավարել է, որը հոյակապ տաղանդ է ունեցել, և գուցե այդ տաղանդը գենետիկորեն փոխանցվել է մինչև Ալեքսանդր Քեմուրջյան և նաև ձեզ: Այնպես որ, ուրախ կլինեմ՝ միասին անենք այդ փոքր հայտնագործությունը՝ կապել Երեմիրա Քեմուրջյանին Ալեքսանդր Քեմուրջյանի հետ»: Անդրադառնալով Ալեքսանդր Քեմուրջյանի գիտական գործունեությանը՝ նախագահը մասնավորապես նշել է, որ պետք է ընդհանրապես արժանի գնահատական տրվի ինչպես գիտությանը, գիտելիքին, արվեստին, այնպես էլ՝ բարձր ինժեներական արվեստին: «Երբ խոսում ենք մեծ ինժեներների մասին, չենք կարող չգնալ մինչև հին Հունաստան, Հռոմ, հին Եգիպտոս: Օրինակ, նայելով բուրգերին՝ մտածում ես, թե ինչ ինժեներական հանճար էր պետք ունենալ նմանատիպ բուրգ կառուցելու համար, -ասել է նախագահ Սարգսյանը: -Կան ինժեներական հանճարեղ լուծումներ, որոնք դառնում են խորհրդանիշ, արվեստ՝ Լեոնարդո դա Վինչիի նկարներից, Թոմաս Էդիսոնի էլեկտրական մեքենան, Կորոլյովի հրթիռը, Սթիվ Ջոբսի Macintosh-ն ու iPod-ը և Ալեքսանդր Քեմուրջյանի լուսնագնացը: Մեզնից յուրաքանչյուրն ամեն օր ինքնաթիռ է նստում, և դա դարձել է սովորական: Սակայն բոլորի համար պատմականն այն երկու եղբայրների հրթիռն էր, որոնք առաջին ինքնաթիռը կառուցեցին: Մարդիկ տիեզերք են թռչելու՝ դպրոցականները, երեխաները, գիտնականները, գործարարները, մարդիկ սկսելու են ապրել Լուսնի վրա, բայց միևնույն է, առաջին լուսնագնացը, որը հիմքն է, մայրն ու հայրն ապագա լուսնագնացների ու մարսագնացների, Ալեքսանդր Քեմուրջյանի լուսնագնացն է: Եվ այն մնալու է որպես հանճարեղ ինժեներական լուծում, հանճարեղ արվեստի գործ, դառնալու է խորհրդանիշը բոլոր այն մեքենաների, որոնք ճանապարհորդելու են դեպի Մարս, դեպի Լուսին, դեպի այլ հեռավոր մոլորակներ: Ալեքսանդր Քեմուրջյանի լուսնագնացը, ինչպես և առաջին Macintosh-ը, առաջին էլեկտրական մեքենան, Լեոնարդոյի հանճարեղ ինժեներական լուծումները, մնալու են պատմության մեջ։ Ուրախ եմ, որ եկել է պատմական ժամանակը՝ ճիշտ գնահատական տալու Ալեքսանդր Քեմուրջյանին, ուրախ եմ, որ այդ հանճարեղ, ստեղծագործող մարդն ինժեներական արվեստում, գիտության մեջ իմ հայրենակիցն է եղել: Մեծ պատիվ եմ համարում այսօր կանգնել այստեղ որպես հայ մարդ, հայ գիտնական, մեկը, ով գնահատում է ամենը, ինչ նոր է, ստեղծագործական է, որպես Հայաստանի Հանրապետության նախագահ և շնորհավորել բոլորիս այդ հանճարեղ մարդու 100-ամյակի առթիվ, մաղթել, որ նրա հետնորդները, մասնավորապես զավակը, շարունակեն նրա գործը, քանի որ Ալեքսանդր Քեմուրջյանի ժամանակը, լուսնագնացների ժամանակը, մարսագնացների ժամանակը դեռ նոր է գալիս»: Համաժողովի բացումը ողջունել են նաև ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Վահագն Խաչատուրյանը, կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարար Վահրամ Դումանյանը, «STARMUS» փառատոնի հիմնադիր տնօրեն Գարիկ Իսրայելյանը: Նախարար Վահագն Խաչատուրյանը մասնավորապես ասել է, որ պետք է կարողանանք տիզերագնացության ոլորտում գտնել մեր տեղը և իրականացնել կամ շարունակել Ալեքսանդր Քեմուրջյանի գաղափարները: Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարը համաժողովը կարևորել է երիտասարդներին ոգեշնչելու, գիտության նկատմամբ հետաքրքրությունը խրախուսելու տեսանկյունից։ STARMUS» փառատոնի հիմնադիր տնօրեն Գարիկ Իսրայելյանը կարևորել է համաժողովի անցկացումը՝ որպես գալիք տարի Հայաստանում անցկացվելիք՝ գիտության և արվեստի միջազգային «STARMUS» 6-րդ փառատոնի մեկնարկային միջոցառում: Տեսակապի միջոցով համաժողովի մասնակիցներին իրենց ողջույնի խոսքերն են հղել և Ալեքսանդր Քեմուրջյանի գիտական վաստակն են կարևորել ՆԱՍԱ-ի նախկին ադմինիստրատոր Շոն Օ'Քիֆը (Sean O'Keefe), The Planetary Society-ի նախագահ Բեթանի Էհլմանը (Bethany Ehlmann) և համահիմնադիր Լուի Ֆրիդմանը, «Ապոլո 16»-ի տիեզերագանաց Չարլզ Դյուքը (Charles Duke Jr): Համաժողովի շրջանակում տեղի է ունեցել Ալեքսանդր Քեմուրջյանի 100-ամյակին նվիրված նամականիշի մարում։ Համաժողովի ընթացքում Ալեքսանդր Քեմուրջյանի որդին՝ Վլադիմիր Քեմուրջյանը, ներկայացրել է անվանի գիտնականի կյանքն ու ժառանգությունը: Աշխարհի տարբեր երկրներից բանախոսները տեսակապի միջոցով զեկույցներ են ներկայացրել աստղագիտության, ատղաֆիզիկայի, տիեզերագնացության, այս ոլորտներում գիտական վերջին ուսումնասիրությունների ու նվաճումների մասին: Կազմակերպվել է պանելային քննարկում «Տիեզերք և մարդկություն» թեմայով: Համաժողովի շրջանակում կայացել է նաև նախարար Վահագն Խաչատուրյանի, STARMUS» փառատոնի հիմնադիր տնօրեն Գարիկ Իսրայելյանի և Եվրոպական տիեզերական գործակալության նախկին գլխավոր տնօրեն Ժան Ժակ Դորդենի (Jean-Jacques Dordain) ճեպազրույցը, որի ընթացքում ընդգծվել են համաժողովի նշանակությունը և գալիք տարի Հայաստանում անցկացվելիք՝ «STARMUS» փառատոնի կարևորությունը»,- նշված է նախագահի աշխատակազմի հաղորդագրության մեջ։
20:31 - 17 հոկտեմբերի, 2021
Երկար զրույց գիտության շուրջ [14]․ Արմեն Ալլահվերդյան | Կարապետ Մկրտչյան

Երկար զրույց գիտության շուրջ [14]․ Արմեն Ալլահվերդյան | Կարապետ Մկրտչյան

Լոնդոնի Իմպերիալ քոլեջի (ICL) գիտաշխատող Կարապետ Մկրտչյանի և Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Արմեն Ալլահվերդյանի զրույցը՝ - Հայաստանի գիտության զարգացման տեսլականի, - արտասահմանից մարդկային ռեսուրսների ներգրավման անհրաժեշտության, - փոքր ինստիտուտների ստեղծման անհրաժեշտության, - մասնավոր ներդրողների հետ աշխատելու խաղի կանոնների ձևավորման, - մասնավոր-պետություն համագործակցության մոդելի, - զարգացման անհրաժեշտ ուղղությունների, - իրավագիտության, լեզվաբանության, տնտեսագիտության, հասարակագիտական այլ ուղղությունների զարգացման անհրաժեշտության, - գերազանցության կենտրոններ ստեղծելու անհրաժեշտության, - գիտության միջազգայնացման, - ներկայումս գիտության առաջ խնդիրներ դնելու անհնարինության, - մասնավոր-պետական համակարգ առկա անվստահության, - Հայաստանի գիտական հետաքրքրությունների հիմնադրամ ստեղծելու անհրաժեշտության մասին։ «Երկար զրույց գիտության շուրջ» շարքը «Գիտուժ» նախաձեռնության և Infocom-ի համատեղ նախագիծն է։
16:04 - 10 հոկտեմբերի, 2021
Անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե Հայաստանի համար գիտության որ ուղղություներն են ավելի խոստումնալից ու կենտրոնանալ այդ ուղղություններում․ Խաչիկ Նազարյան

Անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե Հայաստանի համար գիտության որ ուղղություներն են ավելի խոստումնալից ու կենտրոնանալ այդ ուղղություններում․ Խաչիկ Նազարյան

«Գիտուժ» նախաձեռնության անդամ, «VMware» ընկերության ինժեներական տնօրեն Խաչիկ Նազարյանը դրական է գնահատում կառավարության ներկայացրած բյուջեի նախագիծը, որով գիտության ֆինանսավորումը 2022 թվականին ավելանալու է․ «Հաշվի առնելով, թե ինչպես են ընկալվում և ինչքան արդյունավետ են մեր արձագանքները, այս անգամ ճոխ եմ ուզում գնահատել։ Ուզում եմ ասել՝ շատ ապրեք, լավ եք արել, շոշափելի թիվ է։ Այդտեղ, իհարկե, թվերի հետ խաղ կա։ Իրենք անցած տարի 2 միլիարդով ավելացրին գիտության ֆինանսավորումը, ավելացումը փաստացի 60% է։ Գումարը բավարար չէ, բայց աճի տեմպը նկատելի է։ Իհարկե, ի սկզբանե մեր հաշվարկած թվերը պահպանվում են, դրանք չեն փոխվել․ նպատակը նույնն է, հասնել նրան, որ բյուջեի ծախսային մասի մոտավորապես 4%-ը լինի գիտությանը հատկացվող գումարը, կամ որ նույնն է, ՀՆԱ-ի 1%-ը։ Պետական բյուջեի այս ավելացմամբ փաստացի սստացվում է ծախսային մասի մոտավորապես 1.3-1,4%-ը, և դեռ հեռու է իր բուն նպատակից, բայց տեմպը լավն է»։ Խաչիկ Նազարյանի խոսքով՝ բյուջեով նախատեսված մի շարք միջոցառումներ արդեն նախատեսված ծրագրեր են, որոնք շարունակվելու են․ «Կառավարության կողմից հատկացված մոտավորապես 6 միլիարդը նորություն չէ, գիտեինք, որ դա լինելու է, հանձնառությունը կար։ Այդ միջոցառումների վերաբերյալ արդեն մեր գնահատականը տվել ենք։ Պետք է ասել՝ լավ է, որ շարունակվում է, պահում եք խոստումը այդ մասով»։ Նրա դիտարկմամբ՝ պետական բյուջեի նախագծում 3.5 միլիարդ դրամի նորություն կա․ «Այստեղ 1 միլիարդը «մաքուր» նորությունն է, ու հենց բյուջեի հաշվին է դրված։ Պետք է արձանագրեմ, որ ամեն դեպքում, սա փոքր գումար է։ Ասպիրանտների վերապատրաստման ծրագիր կա, հայրենադարձության որոշակի կոմպոնենտ կա այդտեղ։ Մյուս միջոցառումը 2.5 միլիարդ դրամ է, որում սարքավորումների, գերազանցության կենտրոնների ծրագրեր կան, կարծես թե հատուկ մաս է հատկացրած, որպեսզի խրախուսվի ինստիտուտների միավորումը։ Այս կտորը՝ հատկապես սարքավորումների, ենթակառուցվածքների մասով շատ կարևոր է ու դա մեծ կտորն է։ Այդ  2.5 միլիարդը դրված է ԵՄ օգնության, վարկի կամ դրամաշնորհի վրա։ Չգիտեմ՝ դրա իսկական անունն ինչ է։ Իմ համար դժվար է ասել՝ դա երբ կդառնա իրական, իրական է արդյոք։ Եթե այդպես է, լավ է, բայց երբ առանձին ձևակերպում է տված ԵՄ-ի մասով, հանգիստ չեմ զգում ինձ, որովհետև այդ գումարի մասին դեռ մասնագիտական պատկերացում չունեմ»։ Խաչիկ Նազարյանը նաև նշում է, որ պետք է կենտրոնանալ գումարների արդյունավետ ծախսման վրա՝ առանց վախենալու որոշակի ձախողումներից։ «Անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե մեր պետության համար գիտության որ ուղղություներն են ավելի խոստումնալից ու կենտրոնանալ այդ ուղղություններում։ Արդեն նշմարվում են որոշ ուղղություններ, որոնք առաջանցիկ, երևացող են, հատկապես այնտեղ, որտեղ երիտասարդներ կան։ Նոր, մինչդիսցիպլինար ուղղություններն են կարևոր, օրինակ, կենսաինֆորմատիկան։ Ուրախալի է, որ այդ խումբը շատ ակտիվ է։ Ծերացել եմ՝  ասելով, որ հասարակական գիտությունները, հումանիտար ուղղությունը շատ կարևոր են։ Սկսած հայագիտությունից՝ վերջացրած մեր հարևանների մասին ուսումնասիրություններով, ցանկացած սոցիալական, հասարակական ուղղություն շատ կարևոր է առողջ հասարակություն ունենալու համար»։ Խաչիկ Նազարյանն ասում է՝ ուրախալի է, որ կրթությունն ու գիտությունը ներկայացվում են որպես պետական բյուջեի առաջանահերթություն․ «Երևի առաջին անգամ է, որ շատ հստակ ֆիքսվեց, որ կրթությունն ու գիտությունը առաջանահերթություն են, ու դրվեց այնպիսի ցուցակում, որտեղ առաջին տեղում գրված էր պաշտպանությունը։ Ի՞նչն է ինձ մի քիչ տխրեցնում, որ ճանապարհին երևի մեր հաղորդագրությունները «կտրվում են», ուղիղ տեղ չեն հասնում, որովհետև մենք կոնկրետ այդ կրթություն, գիտություն կոչեցյալ ոլորտի պատասխանատուների հետ զրուցելուց հասկանում ենք, որ այդտեղ ինչ-որ մի բան կտրվում է։ Երկար ժամանակ նորմալ է եղել կրթությունը և գիտությունը նույն տողի մեջ ասելը․ հիմա կոնկրետ իմ համար սկզբունքային է դարձել, որ այդպես չպետք է լինի»։ «Գիտուժ» նախաձեռնության անդամի դիտարկմամբ՝ գիտությունը առաձին շեշտադրում պետք է ունենա․ «Եթե ուշադիր կարդաք, վարչապետը իր խոսքում ասում է՝ «ամեն անձ պետք է կրթված լինի, դա շատ կարևոր է»։ Իհարկե, համաձայն եմ, բայց դրանից հետո ասում է՝ «դրա տրամաբանական շարունակությունն է գիտությունը»։ Դա շատ էնցիկլոպեդիալ մոտեցում է, որ կրթություն, հետո գիտություն։ Հազար անգամ կրկնել եմ, չեմ հոգնի, հազար անգամ կասեմ, որ տեղ հասնի այդ հաղորդագրությունը, որ հերթականությունը հակառակն է։ Իրականում, կրթությունից հետո գիտություն ասել մոտավորապես նույնն է, որ ասել «մինչև հաց չուտես, չես մեծանա»։ Իհարկե, եթե չկրթվես, երևի գիտնական չդառնաս, դա խրոնոլոգիական կապ է, բայց հակառակ կապն է շատ ուժեղ, որ մինչև գործող գիտնական չլինի, ժամանակակից գիտելիք արտադրող ինստիտուտ չլինի, կրթություն չի լինի։ Ո՞վ պետք է տա այդ կրթությունը՝ հատկապես բարձրագույնում, եթե չկա գործող, ակտիվ գիտնական՝ ժամանակակից գիտելիքով։ Գիտություն է պետք, որպեսզի կրթությունը լավ լինի։ Շատերը հարցնում են՝ ինչպես անել, եթե գիտություն չկա։ Պետք է եղածը պահպանել, մաքսիմում շատ հասկանալ դրա կրիտիկականությունը, եթե եղածը չպահպանես, կրթության մեջ օրեցօր կորցնում ես։ Ոլորտի քաղաքականության համար գլխավոր պատասխանատու անձի մոտ նույնպես այս խնդիրը կա»։ Նա նաև նշում է՝ կարևոր է, որ ցանկացած գործողություն համալիր մոտեցմամբ արվի։ «Գումարը քիչ է, բայց պետք է բաշխվի այնպես, որ համալիր արվի գործողությունները։ Ես ինչքան տեսնում եմ, մեր գիտությունների կոմիտեում հասկանում են՝ ինչ է պետք անել, ուստի նրանց է պետք լսել։ Գուցե այնտեղ խարիզմայի պակաս կա, ավելի համարձակ լինելու կարիք կա։ Չեմ տեսնում, որ իրենց ձայնը լսելի է, գուցե հենց իրենցից է, բայց տեսնում եմ, որ այդ երիտասարդները գիտեն՝ ինչ է պետք անել»։ Օրեր առաջ կառավարությունը հավանության արժանացրեց 2022 թվականի պետական բյուջեի նախագիծը, որով գիտությանը հատկացված ֆինանսավորումը 2021 թ․-ի համեմատ ավելանում է։ Անցած տարվա 13.7 միլիարդի դրամի փոխարեն այս տարի գիտությանը հատկացվող բյուջեն 25.2 միլիարդ դրամ է։ Պետական բյուջեի նախագիծը ներկայացնելիս վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ կրթության և գիտության արդիականացումը 3 առաջնահերթություններից մեկն է՝ անվտանգության համակարգի բարեփոխման և ենթակառուցվածքների զարգացման հետ մեկտեղ։ Ըստ կառավարության հրապարակած տվյալների՝ գիտությանը հատկացվող բյուջեն ավելացել է 82%-ով։«Գիտական ենթակառուցվածքի արդիականացում» միջոցառման գծով նախատեսվել է 11,969.5 մլն դրամ՝ 2021 թվականի 7,380.7 մլն դրամի դիմաց՝ գիտական կազմակերպությունների և բուհերի գիտական ստորաբաժանումների  զարգացման, ծրագրերի իրականացման, գիտական սարքավորումների արդիականացման, միջազգային համագործակցության աջակցության նպատակով:  «Գիտական և գիտատեխնիկական պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ» միջոցառման գծով նախատեսվել է 6,651.2 մլն դրամ՝ 2021 թվականի 2,454.4 մլն դրամի դիմաց, ծախսերի աճը կազմել է 4,196.8 մլն դրամ: 139.2 մլն դրամ է նախատեսվել ՀՀ ԳԱԱ իսկական (42) և թղթակից (53) անդամների պատվովճարների, 842 մլն դրամ՝ պետական գիտական ծրագրերում ընդգրկված` գիտական աստիճան ունեցող գիտաշխատողներին հավելավճարների տրամադրման նպատակով (618 գիտության դոկտորներ և 1550 գիտության թեկնածուներ), 136 մլն դրամ՝ գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների, ևս 143 մլն դրամ՝ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի համակարգի կազմակերպություններն արդի պահանջներին համապատասխանող սարքավորումներով վերազինելու, այդ թվում՝ սուպերկոմպյուտերի պահպանման և սպասարկման նպատակով (նշված միջոցառումների մասով պահպանվել է 2021 թվականի ծախսերի մակարդակը): Ըստ կառավարության՝ Եվրամիության աջակցության դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում գիտության ոլորտում համատեղ օգտագործման և/կամ գերազանցության կենտրոնների ստեղծման նպատակով 2022թ. համար նախատեսվում է հատկացնել 2,5 մլն դրամ դրամաշնորհ: Նանե Ավետիսյան
20:34 - 08 հոկտեմբերի, 2021
Գիտությանը հատկացվող ռեսուրսների ավելացումը լուրջ ազդակ է և՛ Հայաստանի, և՛ Սփյուռքի գիտական համայնքին, սակայն դեռ շատ գործ կա անելու. Տիգրան Շահվերդյան

Գիտությանը հատկացվող ռեսուրսների ավելացումը լուրջ ազդակ է և՛ Հայաստանի, և՛ Սփյուռքի գիտական համայնքին, սակայն դեռ շատ գործ կա անելու. Տիգրան Շահվերդյան

«Գիտուժ» նախաձեռնության անդամ, Robomart ընկերության համահիմնադիր Տիգրան Շահվերդյանը աննախադեպ է համարում 2022 թվականի պետական բյուջեի նախագծով գիտության ֆինանսավորման ավելացումը։ «Այս կարգի տոկոսային ավելացում անկախ Հայաստանի պատմության մեջ ես չեմ հիշում, դա իսկապես լուրջ է, ու այս տենդենցը պետք է շարունակվի։ Միաժամանակ պետք է ամրագրենք, որ գիտության մասով իսկապես հավակնոտ հանձնառություն դեռ չկա։ Միշտ խոսվում է, որ գիտությունը մեզ համար ռազմավարական նշանակություն ունի, նույնիսկ նախագծի ընդունման ընթացքում վարչապետը նշեց, որ երեք առաջնահերթություններից մեկը կրթությունն ու գիտությունն է։ Ճիշտ է, կրթությունը և գիտությունը մի տողի մեջ էր, թեև դրանք կապակցված, բայց միևնույնն է, առանձին երևույթներ են։ Լավ է, որ գիտությունը վերին 4 առաջնահերթությունների մեջ մտնում է, բայց կարևոր է, որ լինի կոնկրետ, ամրագրված հավակնոտ հանձնառություն»։ Նա, սակայն, նկատում է, որ գիտության բյուջեն անցած տարվա համեմատ ավելացել է ոչ թե 82, այլ 60%-ով։ «2021-ի ընթացքում բացի բյուջեով նախատեսված գումարից գիտությանը 2 միլիարդ ավել դրամ է հատկացվել․ այդ դեպքում բյուջեն ավելանում է ոչ թե 82, այլ 60%-ով, ինչը, նորից եմ ասում, աննախադեպ է»։ Տիգրան Շահվերդյանն ընդգծում է, որ «Գիտուժ» նախաձեռնությունն առաջարկել է բյուջեի առնվազն 4%-ը հատկացնել գիտական և գիտատեխնիկական հետազոտությունների ծրագրի համար։  «Իմիջիայլոց, այս 4%-ի մեջ ոչ միայն մտնում է գիտության կոմիտեի բյուջեն, այլ նաև տարբեր տեսակի բարձր տեխնոլոգիական ծրագրերի, մասնավորապես՝ ռազմաարդյունաբերության։ Այսինքն՝ սա այդքան էլ անիրագործելի չէ, պարզապես պետք են հավակնոտ ծրագրեր, որոնք, իմիջիայլոց կան նախարարությունում, որոշներն էլ մենք ենք բազմիցս առաջարկել։ Պարզապես պետք է խնդիր դրվի նախարարության առջեւ, որ այդ ծրագրերը հրատապ սկսվեն իրագործվել»։ «Գիտուժ» նախաձեռնության անդամն ասում է՝ շատ կարևոր է Եվրոպական միության աջակցության շրջանակներում նախատեսված ենթակառուցվածքների արդիականացման ծրագիրը՝ ընդգծելով, սակայն, որ դրա իրագործման համար չկան նշված ժամկետներ։ «Ժամկետներ չկան, ինչը մեզ շատ է անհանգստացնում, բայց դարձյալ շատ կարևոր տող է։ Դա մեծ մասամբ սարքավորումների արդիականացման վրա է ծախսվելու, որը մեր ամենամեծ խնդիրներից է, և մեր կարծիքով չի կարելի թողնել անորոշ ժամկետներում հատկացվելիք գումարների վրա»։ Նա նաև նշում է, որ բյուջեում 4 նոր և կարևոր ծրագրերի համար են գումարներ հատկացվել։  «Այդ ծրագրերը  պետք է օր առաջ սկսել։ Առաջին ծրագիրը ասպիրանտների վերապատրաստման ծրագիրն է արտասահմանում․ մրցույթ են հայտարարելու այն ասպիրանտների համար, որոնք դրսում ունեն ղեկավար կամ ընդունող կողմ։ Նրանք կարող են որոշ ժամանակով գնալ, հետազոտություններ անել, դասընթացներ անցնել՝ այն նպատակով, որ հետո վերադառնան Հայաստան և իրենց փորձը այստեղ կիրառեն։ Մյուս ծրագիրը թեկնածուական աստիճան ունեցող գիտնականների համար նախատեսված վերապատրաստման ծրագիրն է։ Երրորդ ծրագրի միջոցով Սփյուռքի  կամ այլազգի գիտանականները Հայաստանում գիտական թիմեր կղեկավարեն, ինչը կնպաստի փորձի փոխանակմանը։ Երիտասարդ գիտնականները ավելի առաջադեմ գիտելիքի հետ կշփվեն, կհասկանան՝ ինչ է նշանակում համաշխարհային մրցունակ մակարդակի գիտական հետազոտություններ իրականացնել։ Չորրորդը գիտնականների հայրենադարձության կամ Հայաստանում բնակեցման ծրագիրն է։ Չգիտեմ՝ լինելու է միայն հայազգի գիտնականների համար, թե լինելու են այլազգի գիտնականներ, բայց միտքն այն է, որ գիտնականների ներհոսք լինի»։ Տիգրան Շահվերդյանի խոսքով՝ գիտությանը հատկացվող ռեսուրսների ավելացումը լուրջ ազդակ է և՛ Հայաստանի, և՛ Սփյուռքի գիտական համայնքի համար, բայց դեռ շատ գործ կա անելու․ «Արտասահմանում ապրող մեր հայրենակիցները կհասկանան, որ Հայաստանը նոր և ավելի հավակնոտ մոտեցում է ցուցաբերում այս հարցում։ Իրենք կսկսեն մտածել, որ այս ամենի մեջ ներդրում կարող են ունենալ։ Մենք մեր համայնքով շատ ենք շփվում արտասահմանում ապրող գիտնականների հետ։ Այդ գիտնականների մոտ մեծ էներգիա կա։ Նրանք ուզում են իրենց փորձը կիրառել Հայաստանում, բայց տեսնում են, որ պահանջարկ չկա։ Եթե ինչ-որ լուրջ ծրագրեր իրագործելու, առաջնահերթ գիտական ուղղություններում գերազանցության կենտրոններ ստեղծելու նպատակներ լինի, մարդիկ, քննարկելուց բացի, կանցնեն գործի։ Իհարկե, ոմանք անում են գործեր, բայց դրանք լոկալ գործեր են, մասշտաբային գործի անցնելու համար մեզ պետք է այդ լուրջ ազդակը»,-նշում է նա՝ ընդգծելով ընդհանուր ռազմավարություն մշակելու անհրաժեշտությունը։ Նրա խոսքով՝ անհրաժեշտ է գիտնականի վարկանիշի բարձրացումը հասարակությունում։ «Այսօր էլ որոշ չափով փոփոխություններ տեսնում ենք, հանրային նախաձեռնություն կա, շատ մեդիաներ լրիվ այլ վերաբերմունք են ցույց տալիս, իրենց ռեսուրսներն են ներդնում, որպեսզի հաղորդումներ անեն, որը շատ ողջունելի է։ Շատ կարևոր է նաև, որ մարդիկ, ովքեր հաճախ են երևում մեդիաներում, ավելի շատ խոսեն գիտության կարևորության մասին»։ Նա նաև կարևորում է գերազանցության կենտրոնների ստեղծումն ու զարգացումը։ «Եթե ուզում ենք, օրինակ, արհեստական բանականության ոլորտում մրցունակ լինել, պետք է ստեղծենք և զարգացնենք արհեստական բանականության գերազանցության կենտրոններ, կամ, օրինակ, ռադիոտեխնիկայի գերազանցության կենտրոններ, որոնք շատ կարևոր են նաև անվտանգության համար»։ Օրեր առաջ կառավարությունը հավանության արժանացրեց 2022 թվականի պետական բյուջեի նախագիծը, որով գիտությանը հատկացված ֆինանսավորումը 2021 թ․-ի համեմատ ավելանում է։ Անցած տարվա 13.7 միլարդ դրամի փոխարեն այս տարի գիտությանը հատկացվող բյուջեն 25.2 միլիարդ դրամ է։ Պետական բյուջեի նախագիծը ներկայացնելիս վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ կրթության և գիտության արդիականացումը 3 առաջնահերթություններից մեկն է՝ անվտանգության համակարգի բարեփոխման և ենթակառուցվածքների զարգացման հետ մեկտեղ։ Ըստ կառավարության հրապարակած տվյալների՝ գիտությանը հատկացվող բյուջեն ավելացել է 82%-ով։ «Գիտական ենթակառուցվածքի արդիականացում» միջոցառման գծով նախատեսվել է 11,969.5 մլն դրամ՝ 2021 թվականի 7,380.7 մլն դրամի դիմաց՝ գիտական կազմակերպությունների և բուհերի գիտական ստորաբաժանումների  զարգացման, ծրագրերի իրականացման, գիտական սարքավորումների արդիականացման, միջազգային համագործակցության աջակցության նպատակով:  «Գիտական և գիտատեխնիկական պայմանագրային (թեմատիկ) հետազոտություններ» միջոցառման գծով նախատեսվել է 6,651.2 մլն դրամ՝ 2021 թվականի 2,454.4 մլն դրամի դիմաց, ծախսերի աճը կազմել է 4,196.8 մլն դրամ: 139.2 մլն դրամ է նախատեսվել ՀՀ ԳԱԱ իսկական (42) և թղթակից (53) անդամների պատվովճարների, 842.0 մլն դրամ՝ պետական գիտական ծրագրերում ընդգրկված` գիտական աստիճան ունեցող գիտաշխատողներին հավելավճարների տրամադրման նպատակով (618 գիտության դոկտորներ և 1550 գիտության թեկնածուներ), 136.0 մլն դրամ՝ գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային-ծրագրային հետազոտությունների, ևս 143.0 մլն դրամ՝ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի համակարգի կազմակերպություններն արդի պահանջներին համապատասխանող սարքավորումներով վերազինելու, այդ թվում՝ սուպերկոմպյուտերի պահպանման և սպասարկման նպատակով (նշված միջոցառումների մասով պահպանվել է 2021 թվականի ծախսերի մակարդակը): Ըստ կառավարության՝ ԵՄ աջակցության դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում գիտության ոլորտում համատեղ օգտագործման և/կամ գերազանցության կենտրոնների ստեղծման նպատակով 2022թ. համար նախատեսվում է հատկացնել 2,500.0 մլն դրամ դրամաշնորհ: Նանե Ավետիսյան  
18:56 - 07 հոկտեմբերի, 2021
Երկար զրույց գիտության շուրջ [12]․ Ռուբեն Մկրտչյան | Արամ Ջիվանյան

Երկար զրույց գիտության շուրջ [12]․ Ռուբեն Մկրտչյան | Արամ Ջիվանյան

«Գիտուժ» նախաձեռնության անդամ, կրիպտոգրաֆեր, FIRO ընկերության համահիմնադիր Արամ Ջիվանյանի և Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր, Արտեմ Ալիխանյանի անվան Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի նախկին տնօրեն Ռուբեն Մկրտչյանի զրույցը՝ - Հայաստան առաջին անգամ ինտերնետ բերելու, - կրթություն-գիտություն շղթայի, - գործող գիտնականների՝ կրթության վրա ունեցած ազդեցության, - Գիտության կոմիտեի աշխատանքի, - գիտության կառավարման անբավարար վիճակում լինելու, - 90-ական թվականներին գիտության նկատմամբ եղած վերաբերմունքի, - «Սեզամ» նախագծից դուրս գալու, - գիտական ինստիտուտ-համալսարաններ, գիտական ինստիտուտ-մասնագիտացված դպրոցներ կապի անհրաժեշտության, - գիտության առողջացման և զարգացման համար անհրաժեշտ քայլերի, - առանց կառավարման ուղղությամբ փոփոխությունների իրականացման՝ գիտության ֆինանսավորման ավելացման բացասական կողմերի մասին։ «Երկար զրույց գիտության շուրջ» շարքը «Գիտուժ» նախաձեռնության և Infocom-ի համատեղ նախագիծն է։
15:01 - 14 սեպտեմբերի, 2021
Բրազիլացի գիտնականը մարդկանց  չի հորդորել որսալ բրազիլական իժերին՝ հույս ունենալով, որ դրանք կազատեն կորոնավիրուսից

Բրազիլացի գիտնականը մարդկանց չի հորդորել որսալ բրազիլական իժերին՝ հույս ունենալով, որ դրանք կազատեն կորոնավիրուսից

News.am կայքում սեպտեմբերի 6-ին հրապարակվել է «Բրազիլական իժի թույնն օգնում է պայքարել կորոնավիրուսի դեմ» վերտառությամբ հոդված։ Հոդվածում ասվում է՝ Սան Պաուլոյի գիտնականները պարզել են, որ բրազիլական իժի թույնը ճնշում է COVID-19-ը 75%-ով։ «Հետազոտության հեղինակներից մեկը՝ Ջուզեպե Պուորտոն, կոչ է արել մարդկանց որսալ օձերին՝ հույս ունենալով, որ վերջիններս կազատեն նրանց կորոնավիրուսից»,- գրված է հոդվածում։ News.am-ը նյութում հղում է անում lenta.ru-ին։ Lenta.ru-ում սեպտեմբերի 5-ին հրապարակվել է նույն վերնագրով հոդված, որի բովանդակությունը ևս գրեթե նույնությամբ համընկնում է news.am-ի հոդվածին։  Lenta.ru-ում, սակայն, մի հատված տարբերվում է․ «Հետազոտության հեղինակների մեկը՝ Ջուզեպպե Պուորտոն, մարդկանց կոչ է արել չորսալ օձերին՝ հույս ունենալով, որ վերջիններս կազատեն նրանց կորոնավիրուսից»։ Lenta.ru-ն, իր հերթին, հղում է անում «Reuters» գործակալությանը։ Այսպիսով, reuters.com-ում սեպտեմբերի 1-ին հրապարակված հոդվածում ևս խոսվում է Սան Պաուլոյի գիտնականների բացահայտման մասին։ Ի տարբերություն news.am-ի և lenta.ru-ի, reuters.com-ը նշել է, որ բրազիլացի հետազոտողների գիտական հոդվածը հրապարակված է «Molecules» ամսագրում։ Բացի այդ՝ երեք լրատվամիջոցները տարբեր են ձևակերպել իրենց նյութերի առաջին պարբերությունները։ News.am-ը գրել է․ «Սան Պաուլոյից գիտնականները պարզել են, որ բրազիլական իժի թույնը ճնշում է COVID-19-ը 75 տոկոսով»: Lenta.ru-ն գրել է․ «Սան Պաուլոյի համալսարանի գիտնականները հայտարարել են՝ պարզվել է, որ բրազիլական իժի թույնը 75%-ով  արդյունավետ է օրգանիզմում կորոնավիրուսը ճնշելու համար»: Այժմ ընթերցենք «Reuters»-ի նյութի առաջին պարբերությունը․ «Բրազիլացի հետազոտողները օձերի տեսակներից մեկի թույնում հայտնաբերել են մոլեկուլ, որն արգելել է կապիկի բջիջներում կորոնավիրուսի վերարտադրությունը․ հնարավոր է, որ սա COVID-19-ի դեմ պայքարելու համար դեղամիջոց ստեղծելու առաջին քայլն է»: Ինչպես տեսնում ենք, «Reuters»-ը տվել է Սան Պաուլոյի համալսարանի հետազոտողների ուսումնասիրության ճշգրիտ նկարագրությունը և չի պնդել, որ բրազիլական իժի թույնը ճնշում է COVID-19-ը։ Նման պնդում, ի դեպ, չի արել նաև lenta.ru-ն․ կայքը միայն նշել է, որ բրազիլական իժի թույնը արդյունավետ է օրգանիզմում կորոնավիրուսը ճնշելու համար, չնայած որ սա էլ լիովին ճշգրիտ ձևակերպում համարել չենք կարող։ Երբ կարդում ենք «Molecules» ամսագրում հրապարակված գիտական հոդվածը, տեսնում ենք, որ այնտեղ էլ ոչ մի խոսք  չկա այն մասին, թե բրազիլական իժի թույնն է ճնշում կորոնավիրուսը։ Հոդվածում նշվում է, որ  «Bothrops jararacussu» անունով օձի թույնից անջատված մոլեկուլը, ըստ իրենց հետազոտությունների արդյունքների, կարող է SARS-CoV-2-ի դեմ նոր դեղամիջոցների մշակման համար նախատիպ դառնալ։ Ինչպես տեսնում ենք, միայն «Reuters»-ի տված նկարագրությունն է լիովին համապատասխանում գիտական հոդվածում ներկայացված տվյալներին։ Բացի այդ՝ «Reuters»-ին տված հարցազրույցում հետազոտության հեղինակներից Ջուզեպպե Պուորտոն նշում է, որ պետք չէ գնալ ու որսալ բրազիլական իժերին՝ հույս ունենալով այդ կերպ փրկել աշխարհը, և հավելում․ «Թույնն ինքնին չի բուժում կորոնավիրուսը»։ Այսպիսով, news.am-ը, lenta.ru-ից թարգմանելով Սան Պաուլոյի գիտնականների հետազոտության մասին լուրը, այն ոչ լիարժեք ու սխալներով է ներկայացրել։ Նախ, news.am-ի թարգմանությունից տպավորություն է ստեղծվում, որ օձի թույնն է ազդում COVID-19-ի վրա, մինչդեռ խոսքը թույնից անջատված մուլեկուլի մասին է։ Բացի այդ՝ հետազոտողներից մեկը մարդկանց կոչ չի արել որսալ օձերին, ավելին՝ ասել է, որ իրենք զգուշանում են դրանից, քանի որ օձի թույնը չի բուժում կորոնավիրուսը։   Գլխավոր լուսանկարը՝ reuters.com-ի Աննա Սահակյան
20:55 - 11 սեպտեմբերի, 2021
Երկար զրույց գիտության շուրջ [11]․ Արեգ Դանագուլյան | Արամ Ջիվանյան

Երկար զրույց գիտության շուրջ [11]․ Արեգ Դանագուլյան | Արամ Ջիվանյան

«Գիտուժ» նախաձեռնության անդամ, կրիպտոգրաֆեր, FIRO ընկերության համահիմնադիր Արամ Ջիվանյանի և Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի(MIT) պրոֆեսոր Արեգ Դանագուլյանի զրույցը․ - ֆիզիկական կրիպտոգրաֆիայի կիրառությունը կրիմինալիստիկայում,- ցածր էներգիաների միջուկային ֆիզիկայի դերը միջուկային զենքի զինաթափման պայմանագրերի ստուգման գործիքակազմում,- հաշվողական և ֆիզիկական կրիպտոգրաֆիաների տարբերությունները,- ատոմակայան ունենալուց ատոմային զենք սարքելու տեխնոլոգիական ճանապարհի երկարությունը,- ԱՄՆ-ում բարձրագույն կրթության և բանակաշինության կապը,- ամերիկյան ռազմական կրթությունը,- ռազմական խնդիրների՝ գիտական, տեխնոլոգիական կողմերը,- Ֆիզիկայի ինստիտուտի՝ ինքն իրեն վերաստեղծելու անհրաժեշտությունը,- սփյուռքի գիտական համայնքի դերը Հայաստանում գիտության զարգացման գործում։
14:15 - 21 օգոստոսի, 2021
«Գնումների մասին» ՀՀ օրենքը՝ խոչընդոտ գիտական սարքավորումների ձեռքբերման գործընթացում

«Գնումների մասին» ՀՀ օրենքը՝ խոչընդոտ գիտական սարքավորումների ձեռքբերման գործընթացում

Ի՞նչ խոչընդոտների են հանդիպում գիտնականները գիտական նյութեր և սարքավորումներ ձեռք բերելու ընթացքում և ինչպե՞ս են պատկերացնում այդ խնդիրների լուծումը։ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի տնօրեն Արսեն Առաքելյանն ասում է, որ հիմնական խնդիրները ֆինանսավորման չափերն են ու «Գնումների մասին» օրենքով նախատեսված ընթացակարգերը։ ««Գնումների մասին» օրենքը և դրա ընթացակարգերը հաճախ թույլ չեն տալիս գնել այն սարքավորումները, որոնք իսկապես անհրաժեշտ են հետազոտություններում օգտագործելու համար։ Քանի որ հայկական շուկան շատ փոքր է, այն ընկերությունները, որոնք մշակում և վաճառում են սարքավորումներ, չեն մասնակցում մրցույթներին, և մենք ստիպված գնում ենք վերավաճառող ընկերություններից, որոնք շատ մեծ շահույթի տոկոս են ունենում»։ Անդրադառնալով ֆինանսավորման չափերին՝ Առաքելյանը նշում է, որ պետությունը ունի ավելի մեծ ֆինանսավորում հատկացնելու պոտենցիալ․ «Պետությունը պետք է մշակի քաղաքականություն, որի արդյունքում գիտության ֆինանսավորումը պետք է շեշտակի բարձրանա։ Պետությունը պետք է վերջապես հասկանա, որ գիտությունը տնտեսության, քաղաքակրթության, կրթության շարժիչ ուժն է, և առանց գիտության այդ ամբողջը չի կարող զարգանալ»։ Արսեն Առաքելյանի խոսքով՝ անհրաժեշտ են օրենսդրական լուրջ փոփոխություններ, որոնք թույլ կտան գիտական, գիտահետազոտական նշանակություն ունեցող սարքավորումները գնել անմիջապես արտադրողից։  Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի տնօրենը որպես խնդրի լուծում առաջարկում է ընդհանուր օգտագործման կենտրոններ հիմնել, որոնցից կօգտվեն համապատասխան ոլորտով զբաղվող բոլոր գիտնականները։ «Կան սարքավորումներ, որ շատ թանկարժեք են, շատ խնդիրներ կարող են լուծել, ու պետք է Հայաստանում լինեն, բայց ընդհանուր օգտագործման կենտրոնների շրջանակում»։ Ա․Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի (Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ) փոխտնօրեն Գևորգ Քառյանը նույնպես որպես խոչընդոտ առանձնացնում է «Գնումների մասին» օրենքով նախատեսված ընթացակարգերը․ «Գիտնական-հետազոտողները երբեմն իրենց հետազոտության համար կարիք ունեն ձեռք բերելու սարքեր, սարքավորումներ, ինչպես նաև գիտական նյութեր, և շատ հաճախ, պայմանավորված հանգամանքով, որ այդ սարքեր սարքավորումները տեղական շուկայում չկան, նրանք այդ սաքերը կարիք ունեն ներմուծելու դրսից։ Սակայն մենք այստեղ գործ ենք ունենում պետական գնումների ընթացակարգի հետ, որի պահանջն է տվյալ սարքերը ձեռք բերել ոչ թե ուղիղ արտադրողից, այլ գնումների համակարգի միջոցով, և այս մրցույթին մանակցող միջնորդ կազմակերպությունները, որպես կանոն, իրենց միջնորդական առաքելության համար որոշակի շահույթ են հետապնդում, ինչը հանգեցնում է նրան, որ սարքի համար նախատեսված գումարից ավելի գումար պետք է նախատեսենք տվյալ սարքը ձեռք բերելու համար»։ Լաբորատորիայի փոխտնօրենն ասում է, որ գնման այս ընթացակարգը լրացուցիչ ֆինանսական բեռ է առաջացնում գիտական կազմակերպության համար․ «Այն լրացուցիչ ֆինանսական միջոցները, որոնք ուղղվում են միջնորդական առաքելության համար կամ միջնորդ ընկերության ծառայությունների համար, կարող էին և ուղղել սարքեր, սարքավորումներ ձեռք բերելու համար»։ Նրա խոսքով՝ մեկ այլ խնդիր են դրսից ներմուծվող սարքերի համար սահմանին մաքսատուրքերը, մաքսավճարները, նաև ավելացված արժեքի վճարը․ «Ոչ բոլոր դեպքերում է, որ սարքավորումները ազատված են ավելացված արժեքի հարկից, և անհրաժեշտություն ունենք վճարել այդ ավելացված արժեքի հարկը, որը նույնպես, որպես կանոն, նախատեսված չէ տվյալ սարքի ձեռքբերման համար անհրաժեշտ գումարի մեջ»։  Գևորգ Քառյանի խոսքով՝ խնդիր է նաև այն, որ բուն արտադրողները  հաճախ չեն մասնակցում մրցույթներին․ «Տվյալ գիտական սարքը ձեռք բերելու մեր հայտը ուղղակի չի բավարարվում ընկերությունների՝ տվյալ մրցույթին չմասնակցելու պատճառով։ Սա էլ գնից անկախ առաջացող խոչընդոտ է։ Որպես կանոն, արտադրողները այդ մրցույթներին չեն մասնակցում, միշտ լինում են ինչ-որ միջնորդ կազմակերպություններ, որոնք այդ գնման և վերավաճառքի գործով են զբաղված, և հենց այդ կազմակերպություններն են մասնակցում այս մրցույթներին»։ Խոսելով խնդրի լուծման տարբերակների մասին՝ Գևորգ Քառյանը հիշեցնում է վերջերս ընդունված, բայց դեռևս ուժի մեջ չմտած «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» օրենքը․ «Օրենքում կա այդպիսի մի դրույթ, որի համաձայն՝ կազմակերպությունը կարող է գնումների իր ընթացակարգը ունենալ և առաջնորդվել դրանով, եթե խոսքը չի վերաբերվում պետական միջոցներին։ Այսինքն՝ երբ գործ ունենք արտաբյուջետային ինչ-որ միջոցների հետ, եթե օրենքը մտնի ուժի մեջ, կարող ենք սա դիտարկել մեկ քայլ առաջ այս ուղղությամբ»։ Նա ասում է, որ հարցի լուծման ավելի գլոբալ տարբերակ կարող է դառնալ գիտասարքին օրենսդրական սահմանում տալը․ «Այստեղ հիմնական խնդիրը այն է, թե ինչպես սահմանել այդ գիտասարքը։ Եթե մենք կարողանանք սահմանել կամ մտցնել այդպիսի հասկացություն, և եթե արձանագրվի, որ տվյալ սարքը հենց այն գիտասարքն է, որը պետք է օգտագործվի տվյալ կազմակերպությունում գիտահետազոտական աշխատանքի մեջ, այս ձևով օրենսդրական մակարդակում կամ Կառավարության որոշմամբ կարող է ազատվել հարկերից»։ Քառյանն ասում է, որ այստեղ ևս խնդիրներ կան, մասնավորապես, թե ինչպես պետք է սահմանել գիտասարքը․ «Շատ հաճախ կարելի է նաև այդ սարքն օգտագործել այլ նպատակներով, և միգուցե սա է պատճառը, որ այս քայլին շատ հեշտությամբ պետությունը կամ Կառավարությունը չի գնում, բայց, ամեն դեպքում, ես կարծում եմ՝ հնարավոր է ունենալ այնպիսի մի սահմանում, որը թույլ կտա տվյալ դեպքում ազատել այդ սարքը հարկերից ու տուրքերից»։ Գևորգ Քառյանի խոսքով՝ Ա․ Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիան պահանջ ունի ավելի ժամանակակից սարքերի, քան այս պահին լաբորատորիայում կան․ «Հիմնական խնդիրը սարքերի բազան նորացնելն է։ Ժամանակակից նոր սարքերի կարիք ունենք, մեր խմբերից ոմանք կարողանում են որոշ սարքեր տեղում արտադրել հետազոտական նպատակներով, բայց դրանք մասսայական արտադրության սարքեր չեն, դրանք հետազոտական աշխատանքի համար օգտագործվող սարքեր են։ Ցավոք, աշխարհը այս ուղղությամբ մեծ քայլերով առաջ է գնում, նոր տեխնոլոգիաները, նոր սարքերի ամեն քայլափոխի կարելի է հանդիպել առաջատար հետազոտական կենտրոններում, սակայն մեզ մոտ այդ հնարավորությունը դեռ չունենք, որովհետև դա մեծ գումարների հետ կապված խնդիր է»։ Նրա պնդմամբ՝ ժամանակակից սարքերի բազային գինը ինքնին շատ բարձր է․ «Դրան կարելի է գնալ քայլ առ քայլ։ Սարքը գնելը դեռևս խնդիրը չի լուծում, պետք է լինեն մարդիկ, որոնք կկարողանան այդ սարքերի հետ աշխատել, և այս պահին մեր գիտնականները, գիտաշխատողները, մասնակցելով առաջատար կենտրոններում իրականացվող աշխատանքներին, իրականացնելով համատեղ ծրագրեր, ունեն այդ սարքերի վրա աշխատելու հմտություններ»։ Գևորգ Քառյանի խոսքով՝ առանց նոր սարքերի հնարավոր չի լինի ժամանակակից, միջազգայնորեն մրցունակ գիտափորձեր իրականացնել․ «Մրցունակության հիմնական ցուցիչներից մեկը հենց այն է, թե դուք ինչ տեխնոլոգիաներ եք օգտագործում։ Եթե օգտագործում եք հնացած տեխնոլոգիաներ, ապա գիտական արդյունքը, որպես կանոն, նույնպես կլինի հնացած կամ չի լինի միջազգայնորեն մրցունակ»։ Անդրադառնալով նրան, որ ապրիլ ամսին Կառավարությունն ավելացրեց գիտության ֆինանսավորումը, Քառյանը նշում է, որ Կառավարության այդ որոշումը կարևոր քայլ է՝ նոր սարքեր ձեռք բերելու ուղղությամբ․ «Գումարը երբեք բավարար չի լինում ցանկացած պարագայում։ Միշտ կա նոր բան անելու հնարավորություն։ Բայց Կառավարության այդ որոշումը կարևոր քայլ է նոր սարքեր ձեռք բերելու ուղղությամբ, նաև  գիտության կարևորությունը արձանագրելու ուղղությամբ։ Մենք երկու խնդիր ունենք՝ որակական կամ քանակական։ Որակական առումով լուրջ քայլ է, որ արվեց։ Հայաստանում գիտությունը, գիտատար տեխնոլոգիաները պետության կողմից պետք է ուշադրության արժանանան, և այդ ուշադրությունը  պետք է միանվագ չլինի, այսինքն՝ միանգամյա գումար շնորհելով կամ այդ ոլորտ միանգամյա գումար ներարկելով հնարավոր չի լինի բազում խնդիրները լուծել»։ Քառյանի դիտարկմամբ՝ պետք է լինի հստակ, հետևողական քաղաքականություն՝ երկրի գիտական բազան գիտական սարքերով հագեցնելու համար․ «Եթե խոսում ենք փորձարարական սարքերի մասին, ապա հետագայում այդ սարքերի օգտագործումը, տեխնոլոգիաների օգտագործումը  իր ազդեցությունը կթողնի տնտեսության վրա, անվտանգային խնդիրներ կլուծի, որոնք պետության համար անհրաժեշտ են։ Կարծում եմ, որ Կառավարությունը պետք է ուշադրություն դարձնի դրա վրա, և մենք՝ գիտնականներս, բնականաբար, պետք է մեր ջանքը գործադրենք, որպեսզի կարողանանք այդ գիտելիքը, որը մենք ունենք, ոչ միայն զարգացնել, այլ նաև փոխանցնել նոր սերնդին»։ ՀՀ ԿԳՄՍՆ Գիտության կոմիտեի նախագահի տեղակալ Արթուր Մովսիսյանը նույնպես որպես գիտական սարքավորումների ձեռքբերման խոչընդոտ առանձնացնում է «Գնումներին մասին» օրենքը․ ««Գնումների մասին օրենքում կան դրույթներ, ըստ որոնց՝ գիտական սարքերի որակավորման ապահովման համար ինչ-որ գումար է սառեցվում, կանխավճարի ապահովման հետ կապված խնդիրներ են առաջանում, որոնք դառնում են խոչընդոտ գիտական սարքեր կամ նյութեր գնելու համար»։ Արթուր Մովսիսյանի խոսքով՝ խնդիրն այն է, որ գիտական սարքավորումների մեծ մասը եզակի է, այդ սարքերի արտադրողները շատ չեն, և սովորաբար լինում են մեծ կազմակերպություններ, որոնք հետաքրքրված չեն մասնակցելու Հայաստանի բաց մրցույթներին (տենդեր)․ «Իրենց հետ մեր գիտնականները կապեր հաստատում են, իրենք պատրաստ են վաճառել կամ պատրաստել այդ սարքավորումները, բայց հանձն չեն առնում մասնակցել «Գնումների մասին» օրենքով նախատեսված գործընթացներին։ Պատճառն այն է, որ բյուրոկրատական և ֆինանսական բարդություններ կան։ Իրենք պարտավոր են որակավորման ապահովման համար գումար դնել գրավ, մինչև սարքը գա, կանխավճարի հետ կապված խնդիրներ են առաջանում, և իրենք չեն մասնակցում»։ Գիտության կոմիտեի նախագահի տեղակալն ասում է, որ հարցի լուծումը մի քանի տարբերակ ունի։  «Կա՛մ «Գնումների մասին» օրենքը գիտնականների համար պետք է պարզեցվի, կա՛մ հատուկ պայմաններ պետք է ստեղծվեն։ Մասնավորապես, կարող է լինել այնպես, որ գիտական եզակի սարքավորումները գնելու համար գնումը իրականացվի անմիջապես արտադրողից։ Գոնե այդ պարագայում թույլ տան մեկ անձից գնում անել, որովհետև տեսեք՝ ինչ է ստացվում։ Եթե մեկ անձից գնումը չի թույլատրվում, այդ պարագայում եթե նույնիսկ գտնվեն միջնորդ կազմակերպություններ, որոնք կարող են Հայաստանի ներսում տենդերի մասնակցել, այդ կազմակերպությունները լինում են հայկական կազմակերպություններ, որոնք զբաղվում են գիտական սարքավորումների ներկրումով։ Եթե այդ կազմակերպությունը տվյալ եզակի սարքավորումը հանձն է առնում ներկրել Հայաստան, բնականաբար․ գինը աճում է»,- ասում է նա՝ հավելելով, որ գիտնականների պնդմամբ՝ նման դեպքերում սարքերի, նյութերի գինը առնվազն 30%-ով թանկանում է։  Արթուր Մովսիսյանը ընդգծում է նաև գնված սարքավորումների որակը կորցնելու հանգամանքը․ ««Գնումների մասին» օրենքում պետք է ցանկացած գնվող ապրանք նկարագրվի։ Լինում են պարագաներ, երբ նույն պարամետրերով ապրանքները տարբեր որակական ցուցանիշներ ունեն։ Եթե, դիցուք, բջջային հեռախոսների համար այդքան էլ վատ չի, որ նույն պարամետրերով կարող են ավելի էժան գին առաջարկել, գիտական սարքավորումների պարագայում դա շատ դեպքերում անդառնալի էֆֆեկտների է բերում, որովհետև այնտեղ գերճշգրիտ, շատ նուրբ սարքավորումներ են, որոնք թեկուզ պարամետրերով նման են, բայց  չես կարող բոլոր դետալները ճշգրիտ նկարագրել, դրա համար ստացվում են իրավիճակներ, երբ  գնում ենք սարքավորումներ, որոնք փաստաթղթով ունեն նույն պարամետրերը, բայց գործնականում գիտական հետազոտություն անելու համար պիտանի չեն»։ Գիտության կոմիտեի նախագահի տեղակալը նաև նշում է, որ «Գնումների մասին» օրենքում փոփոխություններ կամ լրացումներ կատարելու նախաձեռնությամբ կոմիտեն հանդես չի եկել։ Մովսիսյանն ընդգծում է, որ եզակի դեպքերում գիտական սարքավորումները կարող են ձեռք բերվել Կառավարության որոշումներով․ «Ունեցել ենք նախադեպեր, երբ սարքը չենք կարողացել ձեռք բերել «Գնումների մասին» օրենքով, և կառավարության որոշում ենք ներկայացրել, գիտական կազմակերպության հիմնավորմամբ՝ կցելով  նաև մրցույթի արդյունքները, տվյալները, որոնք անհրաժեշտ են մեկ անձից գնում կատարելը թույլատրելու համար»։  Արթուր Մովսիսյանի խոսքով՝ «Գնումների մասին» օրենքը ստեղծվել է կոռուպցիոն ռիսկերը հնարավորինս նվազեցնելու համար․ «Ես նկարագրեցի, որ ինչ-որ երաշխիքային գումարներ են ուզում մրցույթը հաղթող կազմակերպություններից՝ ռիսկերը նվազեցնելու համար, որպեսզի եթե ապրանքը լավը չլինի, պետությունը ունենա սառեցրած գումար, որ իրեն չխաբեն։ Մեխանիզմները մտածել են լավ նպատակների համար, գործնականում է, որ դա կիրառելի չի։ Բացի դրանից՝ պետությունը մտածել է, որ կլինեն դեպքեր, որ չեն կարգավորի այդ օրենքի շրջանակներում, այդ դեպքերն էլ կառավարության որոշումով թույլ կտան, եթե հիմնավորումը լինի։ Գործնականում դա ձգձգվում է, կամ այդպես էլ չի լինում»։ Մովիսյանն ասում է, որ կոմիտեն նաև Ֆինանսների նախարարության հետ է այս հարցը քննարկել․ «Իրենք սովորաբար նշում են, որ այդտեղ թերությունները քիչ են, և ինչ-որ առումով` ճիշտ (գնումների ընթացակարգը- խմբ․), որովհետև պետությունը բոլոր դեպքերի համար լուծում ունի, ու «Գնումների մասին» օրենքով կարգավորվում է։ Եթե երկակի նշանակության է, ռազմական նշանակության է, հատուկ ընթացակարգ ունի, եթե ունիկալ սարքավորում է, որը հնարավոր չէ գնել «Գնումների մասին» օրենքով, կառավարության որոշումներով կարող է լինել»։ Նրա խոսքով՝ տարիներ շարունակ գիտական համակարգում գիտական սարքերի, սարքավորումների համար հատկացվող գումարների չափերը փոքր են եղել․ «Այո՛, կան սարքավորումներ, դրանք կա՛մ գնվել են միջազգային դրամաշնորհներով, որոնք «Գնումների մասին» օրենքին չեն ենթարկվում, կա՛մ որոշ մասերը գնվել են պետության միջոցներով, Գիտության կոմիտեի կողմից հատկացված միջոցներով, որոնք քիչ են եղել»։  Արթուր Մովսիսյանը նշում է, որ և՛ անցած տարի, և՛ այս տարի պետությունն մեծացրել է ենթակառուցվածքների, նյութատեխնիկական բազայի արդիականացման ֆինանսավորումը, այսինքն՝ սարքավորումների ձեռքբերման խնդիրներն ավելի ցայտուն են դառնալու։ Գիտության կոմիտեի նախագահի տեղակալն ասում է, որ մոտ օրերս նույնպես պատրաստում են ենթակառուցվածքի, նյութատեխնիկական բազայի արդիականացման մրցույթ․ «Մրցույթը հայտարարելու ենք, արդեն հրավերի փաթեթն ենք պատրաստում, բայց էլի նախորդ տարվա փորձը ունենալով՝ հավանականություն կա, որ որոշ սարքեր, սարքավորումներ չհասցնեն գնել այս տարի, որովհետև մեխանիզմները այնպես են արված, որ եթե եզակի սարքավորումներ են, գնումների գործընթացի կազմակերպումը դժվարանում է»։ Արթուր Մովսիսյանն ասում է, որ որպես խնդրի լուծում դիտարկում են նաև համատեղ օգտագործման կենտրոններ ստեղծելը, որտեղ կլինեն տվյալ բնագավառի որակյալ և թանկարժեք սարքեր, որոնք կօգտագործեն մի քանի գիտական կազմակերպություններ․ «Այդ ճանապարհով ենք գնալու, որովհետև գիտական սարքավորումները նույնպես ժամանակի ընթացքում հնանում են, եթե նույնիսկ լավագույն սարքավորումը հիմա գնենք, կախված ոլորտից՝ 5-10 տարի հետո այդ սարքավորման վրա արված էքսպերիմենտները միգուցե այն որակը չապահովեն, ինչ այդ պահին գիտությունը պահանջում է։ Նույնիսկ հարուստ պետությունները չեն կարող թույլ տալ իրենց, որ յուրաքանչյուր լաբորատորիայում լինեն այդ լաբորատորիայի համար անհրաժեշտ բոլոր սարքավորումները, դրա համար մենք նույնպես գնալու ենք այն ճանապարհով, որ կախված ոլորտից՝ ունենանք ընդհանուր օգտագործման կենտրոններ»։    Նանե Ավետիսյան   Լուսանկարը՝ Գիտության կոմիտեի պաշտոնական էջից  
18:42 - 24 հունիսի, 2021