Ավելի հարմար փորձառության համար կարող եք տեղադրել մեր հավելվածը անմիջապես ձեր բրաուզերից։
Բջջային կապի հնարավորություն ունեցող յուրաքանչյուր սարք ունի նաև եզակի մի թիվ՝ բջջային հեռախոսի միջազգային նույնականացուցիչ (IMEI)։ Հայաստանի կառավարությունն օրերս հավանություն է տվել մի նախագծի, որով նախատեսվում է ստեղծել տվյալների հսկայական բազա, որտեղ մարդու անձնական տվյալներն ու բջջային հեռախոսների IMEI կոդերը կգրվեն կողք կողքի։ Ի՞նչ է IMEI կոդը, ինչի՞ համար է կառավարությունը ցանկանում ստեղծել նման բազա և ի՞նչ մտահոգություններ ունեն տեղեկատվության անվտանգության մասնագետները։
Կառավարությունը հունիսի 25-ին հավանություն է տվել IMEI միասնական համակարգի ներդրման մասին նախագծին, որը Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը ներկայացրել էր դեռևս փետրվարին։ Այս համակարգի միջոցով պետությունը կարող է իմանալ, թե ով ինչ սարքով ու մոտավորապես որտեղ է միանում ցանցին։
IMEI-ն 15-նիշանոց եզակի նույնականացման համար է (ինչպես անձնագրի համարը), որը հեռախոս արտադրողը գրանցում է սարքի մեջ։ Երբ հեռախոսը միանում է բջջային օպերատորի ցանցին, վերջինս ֆիքսում է այդ կոդն ու այն կապում բաժանորդի SIM քարտի հետ՝ ապահովելով բաժանորդի հասանելիությունը կապին։ Հեռախոս արտադրողները չեն հորինում IMEI կոդը․ նրանք դրա առաջին 8 նիշը խմբաքանակով գնում են Global System for Mobile Communications Association-ից (Բջջային կապերի գլոբալ համակարգի ասոցիացիա, GSMA), մյուս 7-ը իրենք են գեներացնում։ GSMA-ն, որն ունի IMEI կոդերի համաշխարհային տվյալների բազա, խորհուրդ չի տալիս այս կոդերի կենտրոնացված համակարգ ստեղծել։ Ըստ կազմակերպության՝ բջջային օպերատորները այդ գործն ավելի արդյունավետ կարող են անել։
Հայկական DpHUB տվյալների պաշտպանության կենտրոնը ու թվային տեխնոլոգիաների հետ կապված պատահարների դեպքում աջակցություն ցուցաբերող CyberHub կազմակերպությունը կառավարության նախաձեռնության առնչությամբ հրապարակել էին փորձագիտական կարծիք՝ մտահոգություններ հայտնելով անձնական տվյալներին, վերահսկողությանը, տվյալների փոխանցմանն ու պահպանմանը առնչվող հարցերի վերաբերյալ։ Օրինակ՝ նախագծով նախատեսվում է պաշտպանել սպառողներին․ եթե հեռախոսը գողանան, այս բազայով կարելի է գտնել այն։ Սակայն տեղեկատվական անվտանգության մասնագետ Արթուր Պապյանը, խոսելով հեռախոսների գողության դեպքերի մասին, ահազանգում է տարբեր քաղաքացիների թիրախավորման հավանականությունը․
«․․․Եթե խոսքը ցուցարարների կամ քննադատ լրագրողների մասին լինի, հինգ րոպեից IMEI-ով տեղը կհայտնաբերեն ու մասկի֊շոու կանեն»։
Մասնագետները նաև մտահոգություններ ունեն անձնական տվյալների պաշտպանության հարցերի առնչությամբ. նախագծի համաձայն՝ շտեմարանի ձևավորման և շահագործման նպատակով բջջային հեռախոսակապի ցանցի օպերատորները ստեղծելու են հավասար հիմունքներով հիմնադրված կազմակերպություն՝ ադմինիստրատոր։ Վերջինս կարող է IMEI շտեմարանի տվյալների օգտագործմամբ մշակել ու պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց մատուցել թվային այլ ծառայություններ։
Փորձագետների կարծիքով՝ հենց թվային այլ ծառայություններ եզրույթը հատկապես խնդրահարույց է տվյալների մշակման, փոխանցման տեսանկյունից․ ի՞նչ հիմունքներով և ո՞ւմ են դրանք փոխանցվելու, ինչպե՞ս են պահպանվելու, ի՞նչ ծառայություններ են մատուցվելու։
Սրան զուգահեռ, փորձագետները նշում են, որ նախագծերի փաթեթով սահմանված չէ IMEI շտեմարանում այս կամ այն տվյալի պահպանման ժամկետը․ խոսքը ոչ թե շտեմարանի մասին է, որը թարմացվող է, այլ որևէ կոնկրետ տվյալի։ Միաժամանակ պարզ չէ, թե ինչու է անհրաժեշտ շտեմարանում առկա բոլոր տվյալները պահպանել անժամկետ (հավերժ)։
IMEI-ի միասնական նմանատիպ համակարգ ունեն ընդհանուր առմամբ մոտ 20 երկիր, այդ թվում՝ Թուրքիան, Պակիստանը, Ղազախստանն ու Բանգլադեշը։ Վերջերս նման համակարգ ստեղծելու մասին է հայտնել նաև Ռուսաստանը։ Freedom House-ի զեկույցների համաձայն՝ Ղազախստանում համակարգը օգտագործվել է ցուցարարներին թիրախավորելու համար, իսկ Բանգլադեշում տվյալների արտահոսքի արդյունքում դրանք հայտնվել են զեղծարարների ձեռքում։
Օրենքի ընդունումից հետո ներմուծվող անձնական օգտագործման հեռախոսների համար սահմանվում է նաև պետական տուրք՝ IMEI միասնական համակարգում հեռախոսը ներառելու համար։
Մինչդեռ Կառավարության նիստին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ այս օրինագծով կավարտվի հեռախոսների ստվերային շուկայի դարաշրջանը, և որ ակնհայտ է՝ «այսպես ռադիկալ, ստանդարտացված, քաղաքակիրթ լուծումներ են պետք դրա համար»։
Կառավարության հավանությանն արժանացած նախագիծը դեռևս պետք է քննարկվի և ընդունվի Ազգային ժողովում։ Առաջին ընթերցումը նախատեսված է սեպտեմբերին։
Հեղինակ`
Անի Խաչատրյան
Մենթոր-խմբագիր`
Տաթև Խաչատրյան