Գիտություն

DigiTec 2022-ը հետաձգվել է

DigiTec 2022-ը հետաձգվել է

Առաջատար տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միությունը հանդես է եկել հայտարարությամբ՝ նշելով, որ DigiTec 2022-ը հետաձգվել է․ «Հաշվի առնելով Հայաստանում ստեղծված իրավիճակը, դրանով պայմանավորված առանձնահատկությունները, առաջիկա օրերին իրավիճակի կայունացման անկանխատեսելիությունը, ինչպես նաև մեր անդամներից և մասնակիցներից ստացված արձագանքները՝ ԱՏՁՄ-ն ստիպված է եղել որոշում ընդունել հետաձգելու ԴիջիԹեք վեհաժողովի և ցուցահանդեսի անցկացումը։ Բոլոր պայմանագրերն ու ծրագրերը մնում են ուժի մեջ՝ նոր ժամկետում, որի մասին լրացուցիչ կտեղեկացնենք միջոցառումից առնվազն 4 շաբաթ առաջ։ Գիտակցում ենք ստեղծված անհարմարությունը հատկապես մասնակից կազմակերպությունների համար, սակայն համոզված ենք, որ բոլորը կիսում են մեր մտահոգությունն ու այն համարում հիմնավորված։ Առանձնահատուկ կերպով ուզում ենք նշել, որ մեր երկրի առջև կանգնած մարտահրավերների հաղթահարման ճանապարհը ուժեղ արդյունաբերություն ունենալն է, ինչին էլ 2005 թ.-ից ի վեր ծառայում է ԴիջիԹեք ցուցահանդեսը։ Ուստի հաստատակամ ենք այն պարտադիր անցկացնելու որոշման մեջ՝ իրավիճակի կայունացումից և համապատասխան միջավայրի վերականգնումից անմիջապես հետո»։
13:16 - 19 սեպտեմբերի, 2022
Թե ինչպես Նոբելյան մրցանակակիրը սկսեց համագործակցել արվեստագետների հետ՝ գիտությամբ չզբաղվողներին տիեզերքի մասին պատմելու համար

Թե ինչպես Նոբելյան մրցանակակիրը սկսեց համագործակցել արվեստագետների հետ՝ գիտությամբ չզբաղվողներին տիեզերքի մասին պատմելու համար

Քրիստոֆեր Նոլանի Interstellar ֆիլմը դիտելիս գուցե շատերս ենք մտածել այն երկրորդ անգամ դիտելու մասին, քանի որ դժվար է միանգամից հասկանալ ֆիլմի բոլոր գիտական դրվագները։  Թերևս քչերին է հայտնի, որ Interstellar-ն ունեցել է գիտական խորհրդատու․ խոսքը ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր Քիփ Թորնի մասին է, որն անգամ գիրք է գրել, որտեղ բացատրել է ֆիլմի հիմքում ընկած գիտությունը։  Պրոֆեսոր Թորնը թիմակիցների հետ 2017-ին Նոբելյան մրցանակ է ստացել գրավիտացիոն ալիքների ուսումնասիրության գործում վճռորոշ ներդրում ունենալու համար։ Լիա Հալլորանը և Քիփ Թորնը Այս օրերին անցկացվող «Սթարմուս» փառատոնի շրջանակում Քիփ Թորնը Հայաստանում է։ Վերջինիս հետ Հայաստան է եկել նաև նկարիչ, արվեստագիտության դոցենտ Լիա Հալլորանը, որի հետ Թորնը համագործակցում է արդեն 12 տարի։ Նրանք այսօր Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի հրապարակում (Ֆիզգորոդոկ) բաց դասախոսություն ունեցան, որի ընթացքում պատմեցին սև խոռոչների և իրենց համատեղ նախաձեռնության մասին։ Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի տնօրեն Անի Ապրահամյանը ողջունեց ներկաներին, որոնց թվում կային նաև դպրոցականներ, այնուհետև սկսվեց դասախոսությունը։ Անի Ապրահամյանը Պրոֆեսոր Քիփ Թորնը նշեց, որ ինքը մոտ կես դար կենտրոնացած է եղել տիեզերքի աղավաղված կողմի (the warped side of the universe) ուսումնասիրության վրա, մասնավորապես՝ այնպիսի առարկաների և երևույթների, ինչպիսիք են սև խոռոչները․ «70 տարեկանում սկսեցի աստիճանաբար անցում կատարել դեպի նոր կարիերա՝ համագործակցելով արվեստագետների հետ, որ գիտությամբ չզբաղվողներին պատմեմ տիեզերքի աղավաղված կողմի հրաշքների մասին: Այդ համագործակցությունները ներառում են Interstellar ֆիլմը, մի քանի բազմամիլիարդանոց համերգներ, նախորդ «Սթարմուս» փառատոնները»։ Պրոֆեսոր Հալլորանն էլ պատմեց, որ դեռ դպրոցական տարիքում մայրն իրեն նվիրել է Քիփ Թորնի գրքերից մեկը, որը փոխել է իր պատկերացումներն այն մասին, թե ինչպես է պետք նկարներում ներկայացնել տիեզերքի աղավաղված կողմը։ Տարիներ հետո նա ծանոթացել է Քիփ Թորնի հետ, և այդպես սկսվել է նրանց համագործակցությունը։  Երկու տարբեր ոլորտների պրոֆեսորները սկսել են միասին գիրք ստեղծել, որտեղ ամեն մեկն իր տեսանկյունից պատմել է տիեզերքի շատերիս անծանոթ կողմի մասին․ Քիփ Թորնը գրել է, Լիա Հալլորանը՝ նկարել։ Պրոֆեսոր Թորնը նաև որոշել է իր տեքստը չափածո դարձնել, և այդպես նրանց 12 տարվա համատեղ աշխատանքը՝ «Մեր տիեզերքի աղավաղված կողմը» (The Warped Side of Our Universe), դարձել է տիեզերքի մասին պոեզիայով ու նկարներով պատմող գիրք։ Գիրքը լույս կտեսնի հաջորդ տարի, իսկ մինչև այդ Հայաստանում դասախոսությանը ներկա գտնվող մարդիկ հնարավորություն ունեցան գրքից պատառիկներ վայելելու։ Հեղինակներն ընթերցեցին հատվածներ, ինչպես նաև ցուցադրեցին պրոֆեսոր Հալլորանի նկարներից մի քանիսը։ Պրոֆեսոր Թորնը նշեց, որ ներկաներն իրենց գրքի առաջին մեծ լսարանն են։ «Հեռու-հեռո՜ւ մի համաստեղությունումԵրկու պտտվող սև խոռոչ պարում էին իրար շուրջ՝Պատռելով տարածության և ժամանակի գործվածքը։ Գրավիտացիոն ալիքներըԷներգիա էին քաշում խոռոչի ուղեծրից,Այդպիսով, խոռոչները պտտվեցին դեպի ներս՝Մթագնելով մեկը մյուսին, Դեպի վճռական բախում»,- հենց այսպես էր հնչում գիտությունը պոեզիայի լեզվով։ Դասախոսության ավարտին ներկաները նաև հարցեր տվեցին պրոֆեսորներին, լսեցին նրանց պատասխանները, դե իսկ վերջում բոլորով միասին դիտեցին Նոլանի հանճարեղ Interstellar-ը։ Աննա Սահակյան
23:19 - 09 սեպտեմբերի, 2022
«Այդպիսին էր Ֆրեդին»․Մեյը պատմեց Queen-ի լեգենդի հետ գիտության շուրջ զրույցների, երկրաշարժից հետո Հայաստան այցելելու ծրագրերի ու առաջիկա համերգի մասին

 |armenpress.am|

«Այդպիսին էր Ֆրեդին»․Մեյը պատմեց Queen-ի լեգենդի հետ գիտության շուրջ զրույցների, երկրաշարժից հետո Հայաստան այցելելու ծրագրերի ու առաջիկա համերգի մասին |armenpress.am|

armenpress.am: Queen խմբի լեգենդար կիթառահար Բրայան Մեյն անհամբեր սպասում է սեպտեմբերի 7-ին Երևանի Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում կայանալիք համերգին, որի ժամանակ բեմում ելույթ կունենա Տավուշի թեմի մանկապատանեկան երգչախմբի հետ։ STARMUS VI փառատոնի շրջանակում «Another world» խորագիրն ունեցող համերգային ծրագրին մասնակցելու են նաև անգլիացի երգիչ Գրեհամ Գոլդմանը, երաժիշտ Դերեկ Շերինյանն ու «Sons of Apollo» խմբի մասնակիցները, Սերժ Թանկյանը, Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի սիմֆոնիկ նվագախումբը։ «Այս համերգը լավ ժամանակ կլինի երաժշտական փորձարկումներ անելու համար։ Այս համերգի ընթացքում մեզնից յուրաքանչյուրը դուրս կգա «հարմարավետության գոտուց», ինչը լավ է, քանի որ համերգի ընթացքում կկարողանանք փորձարկել այն, ինչը այլ վայրում մեզ թույլ տալ չենք կարող»,- այս մասին Մեյն ասաց հրավիրված մամուլի ասուլիսի ժամանակ։ Նա նշեց, որ իր համար մեծագույն պատիվ էր STARMUS VI-ի բեմում արժանանալ Սթիվեն Հոքինգի մեդալին։ «Ինձ համար մեծ առավելություն է նման մրցանակ ստանալ երկու հրաշալի կանանց հետ (խմբ․ - ամերիկացի բանաստեղծուհի Դայան Էքերմանի և անգլիացի պրիմատոլոգ ու մարդաբան Ջեյն Գուդոլի), ովքեր իսկապես փոխել են մարդկության աշխարհայացքը»,- ասաց նա։ Լեգենդար կիթառահար, աստղաֆիզիկոս Մեյին մրցանակը հանձնվել էր Queen-ի մենակատար Ֆրեդի Մերկուրիի ծննդյան օրը՝ սեպտեմբերի 5-ին։ Ի պատասխան «Արմենպրես»-ի հարցի՝ Մեյը պատմեց գիտության վերաբերյալ իր և Մերկուրիի զրույցների մասին։ «Ֆրեդին հետաքրքրված էր ամեն ինչով։ Նրան հիացնում էր փաստը, որ ես աստղագետ էի, և նա ինձ պարբերաբար հարցնում էր․ «Բրայան, եթե դու չլինեիր այստեղ, ինձ հետ, դու կդառնայի՞ր աստղագնաց»։ Այդ ժամանակ ես պետք է հեռանայի աստղագիտությունից և կենտրոնանայի իմ երաժշտության վրա։ Սակայն ես հաջողակ գտնվեցի՝ վերադառնալով դեպի աստղագիտություն, պաշտպանելով իմ թեկնածուականը»,- ասաց Բրայան Մեյը՝ նշելով, որ իր համար իսկապես մեծ առավելություն էր զբաղվել թե՛ գիտությամբ, թե՛ երաժշտությամբ՝ ի հեճուկս շատ կանխատեսումների, որ նա չի կարող հաջողության հասնել երկու ոլորտներում էլ։ Վերադառնալով Ֆրեդի Մերկուրիին՝ աստղաֆիզիկայի դոկտորը շարունակեց․ «Ֆրեդին շատ կենտրոնացած էր, նա կարող էր խոսել տարբեր թեմաներից, սիրում էր գիտությունը, ստերեոպատկերային իմ լուսանկարները, ամեն բան։ Բայց հետո նա նորից կենտրոնանում էր իր երաժշտության վրա և ասում ․ «Բոլորը կարող են անել դա, ես պետք է իմ գործով զբաղվեմ՝ երաժշտությամբ»։ Այդպիսին էր Ֆրեդին»։ Բրայան Մեյը նշեց, որ շատ ուրախ է գտնվել Հայաստանում՝ նշելով, որ կուզեր ավելի շատ ժամանակ անցկացնել և ճանաչել մեր երկիրը։ Երաժիշտը նկատեց, որ հատկապես մտահոգվել էր Հայաստանով 1988 թվականի երկրաշարժի ժամանակ։ Նա ցավով նշեց, որ այդ տարիների չկարողացավ մի խումբ անվանի երաժիշտների հետ այցելել Հայաստան, սակայն հիմա ուրախ է այդ հնարավորության համար։ Բրայան Մեյը խոսեց նաև երջանկահիշատակ դուդուկահար Ջիվան Գասպարյանի հետ համատեղ աշխատանքի մասին՝ նշելով, որ նրա շնորհիվ «փորձել է կլանել հայկական զգացողությունները և երաժշտությունը»։ STARMUS VI փառատոնի շրջանակում նա նույն բեմում հանդես կգա Ջիվան Գասպարյան կրտսերի հետ։
13:07 - 06 սեպտեմբերի, 2022
Երաժիշտը, բանաստեղծն ու մարդաբանը՝ գիտության հանրայնացման Սթիվեն Հոքինգի անվան մեդալի հաղթողներ

Երաժիշտը, բանաստեղծն ու մարդաբանը՝ գիտության հանրայնացման Սթիվեն Հոքինգի անվան մեդալի հաղթողներ

Այսօր՝ Գիտության և արվեստի Starmus VI փառատոնի շրջանակում անցկացվեց SONIC UNIVERSE համերգային ծրագիրը, որի ընթացքում էլ Գիտության հանրայնացման Սթիվեն Հոքինգի անվան մեդալին արժանացան Queen խմբի կիթառահար, փառատոնի համահիմնադիր Բրայան Մեյը, բանաստեղծ, էսսեիստ, նատուրալիստ Դայըն Աքերմանը, պրիմատոլոգ և մարդաբան Դեյմ Ջեյն Մորրիս Գուդալը։ Նրանք շնորհակալություն հայտնեցին փառատոնի կազմակերպիչներին մրցանակի համար։ Սթիվեն Հոքինգի անվան մրցանակի հաղթող դարձան նաև NASA-ի հեռուստատեսությունը, NASA-ի հաղորդակցության բաժինը։ Միջազգային այս փառատոնի ընթացքում Գիտության հանրայնացման Սթիվեն Հոքինգի անվան մեդալ է շնորհվում երաժշտության, արվեստի, կինոյի և այլ ոլորտներում գիտությունը և գիտական բացահայտումները ներկայացնելու և տարածելու գործում մեծ ներդրում ունենալու համար։ Մեդալի վրա պատկերված է Սթիվեն Հոքինգի նկարը, որի հեղինակն է խորհրդային տիեզերագնաց Ալեքսեյ Լեոնովը: Սթարմուս փառատոնի շրջանակում այս մրցանաբաշխությունը կազմակերպվում է 2016 թ․-ից՝ երրորդ Սթարմուս փառատոնից սկսած։ Առաջին անգամ այն ստացել են գերմանացի կոմպոզիտոր Հանս Զիմմերը, ֆիզիկոս Ջիմ Ալ Խալիլին, և ամերիկյան փաստագրական ֆիլմը՝ «Մասնիկների ջերմություն» անունով։ 2017 թ․-ին՝ 4-րդ Սթարմուս փառատոնին այս մեդալը ստացել են ֆրանսիացի կոմպոզիտոր Ժան Միշելը Ժարրեն, աստղաֆիզիկոս Նեյլ Դեգրաս Թիսոնը, ինչպես նաև «Մեծ պայթյունի տեսություն» անունով ֆիլմը։2019 թ․-ին 5-րդ Սթարմուս փառատոնին մրցանակ  է ստացել երաժիշտ, կոմպոզիտոր Բրայան Էնոն, միլիարդատեր, Space X-ի հիմնադիր Իլոն Մասկը, տիեզերագնաց Բուզ Ալդրինը, «Apolo 11»  փաստավավերագրական ֆիլմը։
21:34 - 05 սեպտեմբերի, 2022
STARMUS-ի հաջողության մի մասը Հայաստանի շնորհիվ է, երկրի ապագան գիտությունը և տեխնոլոգիաներն են. Գարիկ Իսրայելյան |armenpress.am|

STARMUS-ի հաջողության մի մասը Հայաստանի շնորհիվ է, երկրի ապագան գիտությունը և տեխնոլոգիաներն են. Գարիկ Իսրայելյան |armenpress.am|

armenpress.am: STARMUS  գիտության, արվեստի ու երաժշտության միջազգային փառատոնը Հայաստանում է՝ ոգեշնչելու երկրի գիտնականների և արվեստագետների նոր սերնդին, որովհետև Հայաստանի նման փոքր երկրի ապագան գիտությունն ու տեխնոլոգիաներն են: Նման համոզմունք հայտնեց STARMUS-ի համահիմնադիր Գարիկ Իսրայելյանը Երևանում STARMUS VI-ի բացմանն իր ելույթում: Գարիկ Իսրայելյանը նախ ընդգծեց, որ երկար ժամանակ է, ինչ սպասում էին STARMUS -ի անցկացմանը Հայաստանում: «Ես ոգեշնչվել եմ Հայաստանում: STARMUS-ի հաջողության մի մասը Հայաստանի շնորհիվ է: Ես ոգեշնչվել եմ մեծ գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանից, հայ կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանից, Կոմիտասից, շատ-շատերից»,-ասաց Իսրայելյանը: Նա շնորհակալություն հայտնեց Հայաստանի նախորդ նախագահին, Հայաստանի կառավարությանը՝ STARMUS-ին աջակցելու համար: Իսկ, թե որն է STARMUS-ի՝ Հայաստանում անցկացման ամենակարևոր ուղերձը՝ Իսրայելանն ասաց. «STARMUS-ը Հայաստանում է, քանի որ ես հավատում եմ, հավատացած եմ, որ Հայաստանի նման փոքր երկրի ապագան գիտությունն ու տեխնոլոգիաներն են: Աշխարհում շատ երկրներ հարուստ են նավթով, գազով, Հայաստանն այդ առումով հարուստ չէ, Հայաստանը հարուստ է մարդկանցով: STARMUS-ն այստեղ է՝ ոգեշնչելու հայկական տեխնոլոգիական հսկաների, հայկական ստարտափերի նոր սերնդին: Սա Հայաստանի պատմության առանցքային պահն է՝ STARMUS-ի նման փառատոնը բերելու այս փոքրիկ երկիր և ոգեշնչելու այս երկրի գիտնականների և արվեստագետների նոր սերնդին»: Փառատոնի համահիմնադիրն ընդգծեց՝ հայերը շատ լավ ոգեշնչում են, շատ քիչ մարդիկ գիտեն, որ անձը, որը ոգեշնչել է Սթիվեն Հոքինգին՝ զբաղվելու գիտությամբ, եղել է հենց հայ: «Ավելի ուշ Սթիվեն Հոքինգը ոգշնչեց ինձ՝ հիմնելու STARMUS փառատոնը»,-նշեց Իսրայելյանը: Իսկ, թե STARMUS-ը ի՞նչ կփոխի Հայաստանում՝ նա պատասխանեց՝ ուզում է մոտ ապագայում՝ հինգ կամ տասը տարի հետո, երբ գիտնական հրավիրեն Հայաստան, դահլիճը լի լինի մարդկանցով:
19:50 - 05 սեպտեմբերի, 2022
 «Մենք քիչ ենք տոնում գիտությունը»․ Հայաստանում պաշտոնապես մեկնարկեց Starmus VI փառատոնը

«Մենք քիչ ենք տոնում գիտությունը»․ Հայաստանում պաշտոնապես մեկնարկեց Starmus VI փառատոնը

Այսօր Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում մեկնարկեց գիտության և արվեստի Starmus VI փառատոնը, որի պաշտոնական բացումն ազդարարվեց մամուլի ասուլիսով։ Ասուլիսի բանախոսները հայտնի գիտնականներ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ էին, որոնք խոսեցին փառատոնի կարևորության ու իրենց ակնկալիքների մասին։ Astronomy ամսագրի խմբագիր Դեյվիդ Ջ․ Այքերը բացման խոսքում ասաց, որ իրենց համար հուզիչ է այստեղ լինելը, քանի որ փառատոնը բացառիկ գիտական իրադարձություն է․ «Կարելի է ասել, որ  սա հոբելյանական ոսկե տարի է, և մենք լիահույս ենք, որ դուք նույն հուզմունքը կապրեք գիտնականների դասախոսություններից և միջոցառումներից, որոնք կանցկացվեն փառատոնի ընթացքում։  Նա ընդգծեց, որ տարբեր մասնագիտացված դասախոսություններ կլինեն, ինչպես նաև մարդիկ հնարավորություն կունենան աստղադիտարանից նայել տիեզերքին։  Դեյվիդ Ջ․ Այքերը Կլիմայական գիտության պրոֆեսոր Քրիս Ռեփլին էլ  ասաց՝ գիտությունը, արվեստը և երաժշտությունը կապված են իրար հետ․ «Դրանք մեր էմոցիոնալ արձագանքի, աշխարհում ու տիեզերքում ապրած փորձի մասին են, որը շատ ոգեշնչող է։ Գիտությունը այն պրոցեսն է, որի միջոցով մենք էմոցիոնալ մակարդակում չենք նայում աշխարհին, այլ փորձում ենք հասկանալ տիեզերքի իրական էությունը»։ Ռեփլին ընդգծեց կլիմայական գիտության կարևորությունն աշխարհի համար․ «Ես այս շաբաթվա դասախոսություններում կխոսեմ կլիմայական համակարգը հասկանալու գործում բնագիտության դերի մասին։ Տասնամյակներ շարունակ մենք հասկացել ենք խնդիրը։ Ես աշխատել եմ նեյրոգիտնականների, մարքեթոլոգների, սոցիալական գիտնականների հետ, որպեսզի կոտրեմ բնական գիտությունների ու սոցիալական գիտությունների միջև առկա պատնեշը, և որպեսզի մարդկանց տանք այն մեսիջը, որ անհրաժեշտ է գործել»։ Քրիս Ռեփլին Նոբելյան մրցանակիր, աստղաֆիզիկոս Միշել Մեյըրը, որ 51 Pegas b էկզոմոլորակի  հայտնաբերողներից մեկն է, ընդգծեց՝ փառատոնը  բացառիկ հնարավորություն է մարդկանց հետ խոսելու և բացատրելու, թե ինչպես են տիեզերքն ու մարմինը փոխկապակցված։ «Մենք հիմա ապրում ենք շատ կարևոր ժամանակում։ Վերջին դարաշրջանում աստղաֆիզիկայում լուրջ հաջողություններ են գրանցվել։ Պատճառներից մեկը, որ այսօր այստեղ եմ, այն է, որ ես 20-30 տարի աշխատում եմ Գարիկ Իսրայելյանի հետ և էկզոպլանետներ ենք ուսումնասիրում։ Դեռևս հույն փիլիսոփաները քննարկում էին տիեզերքի բազամազանությունը։ Այսօր մենք ապրում ենք շատ բացառիկ ժամանակաշրջանում, երբ տեխնոլոգիաները մեզ հնարավորություն են տալիս պատասխանել վաղուց հնչող հարցերին։  Ես շատ ուրախ եմ, որ Starmus-ը Հայաստանում  օգնում է բացատրել մարդկանց, թե ինչ է կատարվում գիտության տարբեր ճյուղերում»։ Մայորն ասաց՝ 4 տարի առաջ Նորվեգիայում Starmus-ին մասնակցելով տարբեր գիտնականներից շատ բան է իմացել, և հիմա ուրախ է, որ հանրության հետ հնարավորություն ունի կիսել փորձը։ Starmus-ը, ըստ նրա, լավ հնարավորություն է տալիս տեղեկանալու, թե ինչ է կատարվում գիտության ոլորտում։ Միշել Մեյըրը Նոբելյան մրցանակիր, մանրէաբան, կենսաքիմիկոս Էմանուել Չարպենտիեն էլ ասաց՝ շատ հաճելի է գտնվել Հայաստանում ու ընդգծեց, որ հայկական արմատներ ունի․ «Ինձ համար կարևոր է փառատոնի նպատակը և նշանակությունը։ Այն միավորում է երաժշտությունը և գիտությունը։ Երբ  երիտասարդ էի, զբաղվում էի դասական երաժշտությամբ, դաշնակահար էի և բալետի պարուհի։ Այդ պատճառով ես կապ եմ տեսնում գիտության և արվեստի մեջ։ Պատճառներից մեկն էլ, որ այստեղ եմ, այն է, որ մենք քիչ ենք տոնում գիտությունը և այստեղ երաժշտության հետ միավորելը շատ կարևոր է, հետաքրքիր է նաև գիտության համար»։ Էմանուել Չարպենտիեն Չարպենտիեն կարևորեց նաև, որ տարբեր ոլորտների գիտնականների հնարավորություն կունենան միավորվել մեկ հարթակում և գնահատել միմյանց աշխատանքը։ «Մենք հնարավորություն ենք ունենում մեր ներկայությամբ ցույց տալ մեր աշխատանքը, երիտասարդ գիտնականներին նույնպես ներգրավել գիտության ոլորտում»։ Նանե Ավետիսյան
19:40 - 05 սեպտեմբերի, 2022
Գիտարբուք Գարիկ Իսրաելյանի հետ․ «Սթարմուս» փառատոն և Արեգակից հեռու գտնվող մոլորակային համակարգեր

Գիտարբուք Գարիկ Իսրաելյանի հետ․ «Սթարմուս» փառատոն և Արեգակից հեռու գտնվող մոլորակային համակարգեր

Գիտարբուք ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, «Սթարմուս» փառատոնի հիմնադիր, Կանարյան կղզիների աստղաֆիզիկայի ինստիտուտի աշխատակից Գարիկ Իսրաելյանի հետ։ 00:01 - Անոնս 01:16 - «Starmus» փառատոնի գաղափարի առաջացման մասին 07:27 - Ռոք աստղերին չզիջող և համերգասրահներ հավաքող գիտնականների մասին 11:50 - Գիտությամբ հետաքրքրվող երաժիշտների մասին 15:50 - Ինչպե՞ս Սթիվեն Հոքինգը դարձավ «Starmus»-ի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ 17:42 - Փառատոնի չհայտարարված անակնկալների մասին 20:18 - Առաջին փառատոնի ու դրան Նիլ Արմսթրոնգի մասնակցության մասին 23:58 - Երկրից հեռու մոլորակների առկայության գաղափարի առաջին հիշատակումների մասին 24:46 - Արեգակնային համակակարգից բացի՝ այլ մոլորակային համակարգերի առկայության վերաբերյալ բանավեճի մասին 29:13 - Երկրի նման մոլորակների առկայության մասին 30:43 - Աստղագիտության՝ տեխնոլոգիաներից կախվածության մասին 34:58 - Երկրագունդը՝ թթվածնագունդ 35:44 - Մոլորակի ներքին ջերմային աղբյուր ունենալը՝ որպես կյանքի նախապայման 37:54 - Յուպիտերը՝ վահան Երկրի համար 41:15 - Գիտության սպասվածից արագ զարգանալու մասին 44:35 - Սոցիոլոգիայով զբաղվելու ցանկության մասին 47:10 - Ֆունդամենտալ հետազոտությունների, տիեզերական տեխնոլոգիաների ու Երկրի վրա դրանց կիրառության մասին 59:52 - Ինչպե՞ս կարելի է հասկանալ, որ այլ մոլորակի վրա գիտակից կյանք կա 1:04 - Տիեզերքի ընդարձակման մասին 1:07:35 - Աստղերի «բախման» մասին 1:11:29 - Գիտությունը մարդկանց մատչելի բացատրելու մասին 1:21:04 - Մեծ պայթյունի մասին 1:29:17 - Գիտության ֆինանսավորման մասին 2:03:44 - Ժամանակի մեջ ճամփորդության մասին
11:43 - 04 սեպտեմբերի, 2022
Որոնք են STARMUS VI փառատոնի հիմնական դասախոսությունների հարթակները․ աշխարհահռչակ բանախոսների ելույթները կոնֆերանսների ընթացքում

Որոնք են STARMUS VI փառատոնի հիմնական դասախոսությունների հարթակները․ աշխարհահռչակ բանախոսների ելույթները կոնֆերանսների ընթացքում

Սեպտեմբերի 5-10-ը կայանալիք STARMUS VI փառատոնի ծրագրի կարևոր բաղկացուցիչ մասն են կազմում սեպտեմբերի 6-9-ը «Բացահայտիր տիեզերքը և փոխիր աշխարհը» (Discover the Cosmos and Change the World)  սեպտեմբերի 8-9-ը  «Տիեզերական տեխնոլոգիաները երեկ և վաղը» (Space Technologies yesterday and tomorrow) կոնֆերանսները։  Կոնֆերանսների ընթացքում բանախոսները, ովքեր գիտության ոլորտում կարևոր ներդրում ունեցող անհատներ են` աստղագետներ, ֆիզիկոսներ, տիեզերագնացներ, քիմիկոսներ, այդ թվում նաև Նոբելյան մրցանակակիրներ, կխոսեն ամենատարբեր թեմաների շուրջ` անցյալի կարևոր բացահայտումներն ու նվաճումները կապելով տեխնոլոգիական ապագայի հետ։  «Բացահայտիր տիեզերքը և փոխիր աշխարհը» կոնֆերանսը տեղի կունենա սեպտեմբերի 6-9-ը՝ ժամը 15։00-19:00, Կ. Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրի Հիմնական սրահում, որի ընթացքում կքննարկվեն հետևյալ թեմաները.  Սեպտեմբերի 6  Թոնի Ֆադել (ipod-ի հեղինակ, iPhone-ի համահեղինակ և Nest-ի հիմնադիր) Տեխնոլոգիական սիներգիաները Երկրի և տիեզերքի միջև  Դոննա Սթրիքլենդ (Ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր) Ինչպե՞ս կտրել ապակին լազերով  Էմմանուել Չարպենտիե (Մանրէաբան և կենսաքիմիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր) Գենային թերապիա  Մոուրին Ռեյմո (Պալեո կլիմայագետ) Կլիմայական փոփոխություն. Արդյո՞ք շատ ուշ է  Ժան֊Ժակ Դորդեյն (Ավիատիեզերական ինժեներ և ESA նախկին գլխավոր տնօրեն) Ուղերձ Երկրից` Երկիր մոլորակի մարդկանց  Բերնհարդ Շոլքոֆ (Համակարգչային գիտնական) ֊ Արհեստական բանականությունը խելացի՞ է։  Քըրթ Վյութրիխ (Քիմիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր) Ի֊ՌՆԹ և մեր մարմնի գործունեությանն աջակցող այլ կենսաբանական մակրոմոլեկուլներ Դեյվիդ Զամբուկա. Դու Մարսեցի՞ ես  Սեպտեմբերի 7  Լուիս Ֆրիդման (Աստղաֆիզիկոս) 50 տարի Մարսի վրա: Mars 3֊ից և Mariner 9֊ից մինչև Starship  Բեթանի Էլման (Մոլորակագետ) Գիտական հայտնագործություններ Մարսի վրա․ այսօր և վաղը  Սքոթ Հաբըրդ (Ֆիզիկոս ) Մարսի հետազոտությունները. Վերակառուցում Միշել Մայոր (Աստղաֆիզիկոս, Նոբելյան Մրցանակակիր) Միլիարդավոր մոլորակներ Տիեզերքում  Լիզա Կալտենեգգեր (Աստղաֆիզիկոս) Երկրագնդի նման մոլորակներ Դեյվիդ Գրինսփուն (Աստղակենսաբան) Կլիմայական աղետներ Վեներայի, Երկրի և Մարսի վրա  Սեպտեմբերի 8  Ջիմ Բաղյան (Տիեզերագնաց և ֆիզիկոս) Մարդը տիեզերքում- Բժշկական և ֆիզիոլոգիական մարտահրավերներ  Խավիեր Բարկոնս (Աստղաֆիզիկոս, ESO֊ի Գլխավոր տնօրեն) Ոտքերը` գետնին, աչքերը` դեպի երկինք. 60 տարի բացահայտելով տիեզերքի գաղտնիքները և նայելով առաջ  Վու Ջի (Օդատիեզերական ինժեներ և NSSC-ի նախկին գլխավոր տնօրեն) Չինական տիեզերական ծրագիր  Քամ Գաֆարիան (Գաղափարահեն ձեռներեց, X-energy, Axiom Space-ի հիմնադիր) Կառուցելով տնտեսություն Երկրից դուրս  Քիփ Թորն (Ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր) և Լիա Հալլորան (Արտիստ) Պոեզիա, արվեստ և գիտություն. Տիեզերքի աղավաղված կողմը  Դիանա Էյքերման (Պոետ և Նատուրալիստ) ֊ Ի՞նչ է կյանքը ֊ Երկրի վրա և աստղերի ապարանքներում  Մարկ Բոսլոու (Մոլորակագետ) Աստերոիդները գործողության մեջ - Կրակ գետնի վրա  Պանելային քննարկում Անդրեյ Սախարով 100, Թեմա Գիտության և տեխնոլոգիաների պատասխանատվությունն ու էթիկան  Մոդերատոր Սոֆի Շեվարնաձե  Մասնակիցներ` Էմմանուել Չարպենտիե, Գարիկ Իսրաելյան, Ռիչարդ Մարկո, Թոնի Դոն  Սեպտեմբերի 9  Չառլի Դյուկ (Լուսնագնաց, Apollo 16 ծրագիր) Քայլելն ու վարելը Լուսնի վրա Ջորջ Նիլդ (Տիեզերագնաց և ինժեներ) Տիեզերական տուրիզմ՝ այսօր և վաղը Փոլ Ֆրենկլին (Տեսողական էֆեկտների ղեկավար) Տեսողական էֆեկտներ. Գիտությունից մինչև արվեստ  Թոնի Դոն (Ծրագրի ղեկավար և EUROfusion-ի գործադիր տնօրեն) Շղթայական ռեակցիաներ. աստղի ստեղծում Երկրի վրա  Քրիս Հեդֆիլդ (Տիեզերագնաց, ինժեներ, կործանիչների օդաչու և հեղինակ) Տիեզերագնացի ուղեցույց՝ Տիեզերքում քայլելու համար  Ջորջ Սմութ (Ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր) Տիեզերքի ծագումը Լեոն Սթոք (Ինժեներ, IBM) Քվանտային համակարգիչների վերջին ձեռքբերումները Պանելային քննարկում Տիեզերական մրցավազք 2 Չառլի Բոլդենի, Ժան֊Ժակ Դորդեյնի և Վու Ջիի հետ  «Տիեզերական տեխնոլոգիաները երեկ և վաղը» կոնֆերանսը տեղի կունենա սեպտեմբերի 8֊9֊ը, ժամը` 11։00֊ 13։30, Կ. Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրի Փոքր համերգասրահում։ Կոնֆերանսի բանախոսների և նրանց ելույթների մանրամասները ներկայացված են ստորև.  Սեպտեմբերի 8  Ժան֊Ժակ Դորդեյն (Ավիատիեզերական ինժեներ և ESA նախկին գլխավոր տնօրեն) - Բացում  Ջորջ Նիլդ (Տիեզերագնաց և ինժեներ) - Կոմերցիոն տիեզերական դարաշրջան Նագին Կոքս (Համակարգային ինժեներ) ֊ Տիեզերքը և տեխնոլոգիաները. Մարսի մակերևույթի գործընթացները  Ջոել Փարքեր (Աստղաֆիզիկոս) - Մինչև Արեգակնային համակարգի եզրը և դրանից այն կողմ. Թռչելով NASA-ի Horizons առաքելության հետ միասին  Մայքլ Կեզիրիան (Հարավային Կառոլինայի համալսարանի հրավիրյալ դասախոս, Century Fathom-ի նախագահ և Միջազգային տիեզերական անվտանգության հիմնադրամի նախագահ) Տիեզերական կայունություն. Ուղեծրային տիեզերական միջավայր և ինտեգրում (օդային տարածքի հետ)  Խուան Թոմաս Հերնանի (Բնապահպան֊գիտնական) ֊ Արբանյակների թրենդներն ու տեխնոլոգիաներն այսօր  Սալեմ Հումեյդ Ալ Մարի (Մոհամմեդ Բին Ռաշիդ (Տիեզերքի Կենտրոնի Գլխավոր տնօրեն) - ԱՄԷ տիեզերական ծրագրը՝ Երկրից Մարս մոլորակ և դրանց միջև Երվանտ Զորյան (Synopsys Հայաստանի նախագահ) Խելացի չիպերի տեխնոլոգիաներ` տիեզերական տեխնոլոգիաների հիմնաքարը  Սեպտեմբերի 9  Հարոլդ «Սոննի» Ուայթ. Միջմոլորակային թռիչք, Լուսնի այլընտրանքային նկարը Գարետ Ռեյզման (Ինժեներ, NASA-ի նախկին տիեզերագնաց) -SpaceX - Հիանալի ճամփորդություն Falcon֊ից դեպի Starship  Ադամ Բարրոուս (Աստղաֆիզիկական գիտությունների պրոֆեսոր) ֊ Տիեզերական նոր տնտեսության հիմնախնդիրներ. տիեզերական մնացորդներ, տիեզերական երթևեկության կառավարում  Արմեն Քերլոփյան (Տվյալագետ, հետազոտող, ձեռնարկատեր, ներդրող և AI-ի փորձագետ) Տիեզերական առողջության հինգ վտանգները  Արբի Կարապետյան (NASA-ի ռեակտիվ շարժման լաբորատորիայում թռիչքի էլեկտրոնիկայի բաժնի ղեկավար) Տիեզերքից Երկիր - NASA/jpl օդափոխման համակարգը COViD - 19 հիվանդների համար  Ալֆրեդ ՄքԻվեն (Մոլորակային երկրաբան և Մոլորակային պատկերների հետազոտական լաբորատորիայի (PIRL) տնօրեն) ֊ Մոլորակների մակերևույթների բարձր որակի պատկերում։ STARMUS VI փառատոնի մասին  STARMUS փառատոնը մինչ այս անցկացվել է Թեներիֆեում (Կանարյան կղզիներ, Իսպանիա), Նորվեգիայում, Շվեյցարիայում:  Հայաստանում STARMUS VI գիտության և արվեստի փառատոնը անց է կացվելու «STARMUS VI. 50 տարի Մարսի վրա» խորագրով և նվիրված է լինելու Մարսի վրա Մարս 3 տիեզերակայանի առաջին վայրէջքի 50-ամյակին: Հատկանշական է, որ Մարս 3-ը տեղափոխել է դեպի Կարմիր մոլորակ հայ մեծանուն ինժեներ Ալեքսանդր Քեմուրջյանի Prop-M (փրոփ-էմ) ռոբոտը։  STARMUS աշխարհահռչակ փառատոնը կապված է Ստիվեն Հոքինգի, Բրայան Մեյի, Ալեքսեյ Լեոնովի և աշխարհահռչակ այլ հայտնի անունների հետ, անցկացվում 2011 թվականից և միավորում է գիտությունը, կրթությունը, արվեստն ու տեխնոլոգիաները։  STARMUS փառատոնը հիմնադրվել է աստղաֆիզիկոս Գարիկ Իսրաելյանի և լեգենդար Queen խմբի կիթառահար, աստղաֆիզիկոս Բրայան Մեյի կողմից՝ դառնալով համաշխարհային ճանաչում ունեցող գիտնականների, Նոբելյան մրցանակակիրների, տիեզերագնացների մտածողների, գիտության մշակույթի ու արվեստի գործիչների միավորող հարթակ, որի շրջանակներում նրանք հանրության հետ կիսվում են իրենց գիտելիքներով, փորձով ու նորագույն հայտնագործություններով։ Նրանց միավորումը մեկ հարթակի շուրջ հնարավոր է դարձնում մեր ժամանակների խնդիրների վերհանումն ու լուծումների շուրջ քննարկումները։  
12:37 - 02 սեպտեմբերի, 2022
Կառավարությունը գիտության ոլորտում մասնակի քայլեր է անում, որոնք խնդիրներին համակարգային լուծում չեն տալիս․ Տիգրան Շահվերդյան

Կառավարությունը գիտության ոլորտում մասնակի քայլեր է անում, որոնք խնդիրներին համակարգային լուծում չեն տալիս․ Տիգրան Շահվերդյան

Անցած ամիս «Գիտուժ» նախաձեռնությունը նոր հայտարարությամբ էր հանդես եկել, որտեղ, ի թիվս այլնի, հայտարարել էր, որ կառավարության կողմից գիտական հետազոտությունների հանդեպ ուշադրության դրական փոփոխություններն իրենց ողջ աննախադեպությամբ հանդերձ անիմաստ կդառնան, եթե չհստակեցվեն մեր երկրի նպատակները, չսահմանվեն դրանցից բխող Գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների զարգացմանը նպաստող իրատեսական ու հավակնոտ ռազմավարական ծրագրերը՝ հիմնված խնդրիներին համակարգային և ամբողջական լուծումներ տալու և միջազգայնորեն մրցունակ մակարդակի հատկացումների հանձնառություն վերցնելու վրա։ Օրերս էլ «Գիտուժի» անդամները մամուլի ասուլիսի ընթացքում հայտարարեցին, որ գիտության հանդեպ կառավարության և Ազգային ժողովի վերաբերմունքը թուլացնում են Հայաստանի անվտանգությունը։  «Գիտուժ» նախաձեռնության անդամ, «Robomart» ընկերության համահիմնադիր Տիգրան Շահվերդյանի կարծիքով՝ Հայաստանում շատ պետական խնդիրներ կան, և դրանց լուծման համար կարևոր է նորարարական մեթոդների կիրառումը․ «Մենք տեսնում ենք, որ ամբողջ աշխարհում դրանք հիմնված են Գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական (ԳՀՓԿ) տարբեր տեսակի աշխատանքների, պատվերի վրա։ Այդ մասով մեզ մոտ շատ մեծ բաց կա։ Մենք պատվերը ֆորմալ  առումով ունենք՝ պաշտպանական ԳՀՓԿ-ն, բայց դա անընդատ կրճատվում է։ Մյուս հարցերում ընդհանրապես չկա որևէ ԳՀՓԿ բյուջե, որը միտված է հենց այդ տեսակ խնդիրները լուծելուն։ Ամենապարզ օրինակը․ անընդհատ խոսում են արտադրողականության բարձրացման մասին։ Մեր տնտեսության մեջ ամենամեծ տեղը հատկացվում է գյուղատնտեսությանը, բայց չկա նպատակային ԳՀՓԿ բյուջե, որը ծախսվում է, օրինակ, ագրոտեխնոլոգիաների մեջ, ագրոտեխնոլոգիաների զարգացմանը միտված ԳՀՓԿ-ի համար։ Բոլոր նախարարություններում կարելի է այդպիսի խնդիրներ առանձնացնել, որոնց լուծման գործիք է անհրաժեշտ դիտարկել ԳՀՓԿ աշխատանքների մեխանիզմը»։ Տիգրան Շահվերդյանն ընդգծում է՝  «Գիտուժ» համայնքի պահանջն ուղղված է եղել ԳՀՓԿ բոլոր շղթաների զարգացմանը։ Այս պահին Գիտության կոմիտեի շատ ծրագրեր ուղղված են հիմնարար հետազոտություններին, որոնք, սակայն, ԳՀՓԿ ընդանուր շղթայի մի մասն են․«Մենք միշտ խոսել ենք ոչ միայն գիտության, այլև ընդանուր ԳՀՓԿ շղթայի զարգացման մասին՝ այսինքն հիմնարար հետազոտություններից մինչև կիրառական հետազոտություններ, կիրառական հետազոտություններից մինչև փորձարարական մշակումներ։ Եթե խոսքը  հիմնարար հետազոտությունների մասին է, այո, հայտարարել են, տեսնում ենք բյուջեի ավելացումը, բայց չենք տեսնում, թե առաջնահերթությունները ինչպես կարող են ձևավորվել, չենք տեսնում, թե ինչ թվային նպատակներ են դրվում։ Այն, ինչ արվում է, չի կանգնեցնում գիտական համայնքի կործանումը։ Զուտ թվերով եթե նայում ենք, մեր գնաահատակններով ունենք տարեկան 200 մարդու կորուստ, բայց պետական պատվերի շրջանակում ունենք 200 ասպիրանտական տեղ։ Ակնհայտ է, որ դրանց շատ չնչին տոկոսն է գնում գիտություն, ներքին ռեսուրսներով մեր գիտական համայնքը չի վերականգնվում։ Չնայած ասում ենք, որ առաջնահերթություն է դրվել, բացարձակ բյուջեի տեսքով երևում է, բայց արդյունքից չի երևում, որ դա իսկապես առաջնահերթություն է»։ Նրա խոսքով՝ կառավարությունը մասնակի քայլեր է անում, որոնք խնդրին համակարգային լուծում չեն տալիս․ «Պետք է համակարգային մոտեցում, բոլոր մասերն էլ պետք է արվեն, չենք կարող ասել՝ այս մի կտորում մի փոքր առաջընթաց ապահովեցինք, ինչ լավ է, եկեք ուրախանանք։ Մենք գիտական պոտենցիալը չենք զարգացնում, որ աշխարհին միայն գիտելիք տանք։ Էլի տանք, դեմ չեմ, բայց պետք է նաև մեր նպատակներին ծառայի ու պետք է մեր նպատակներին ծառայեցնելով զարգացնենք։ Միջազգային ամսագրերում տպագրվելը, փորձաքննություն անցնելը շատ կարևոր է, որովհետև դրանով կարողանում ենք գնահատել, թե ինչ որակի աշխատանքներ են կատարվում, ինչ որակի գիտական կապիտալ ունենք, բայց մեր նպատակը դա չի: Պետք է ի վերջո հնարավորություն տալ այդ մարդկանց օգտագործել գիտելիքը մեր երկրի և հասարակության  կարիքները հոգալու համար. սա անելու համար նշածս ամբողջ շղթայով պետք է  համակարգային գործ անել»։ Նա ընդգծում է, որ պաշտպանական ԳՀՓԿ  աշխատանքների վրա նույնիսկ պլանավորվող գումարները չեն ծախսվում․ «Ինչպես ենք փորձում աշխարհում մեր հարևանների համեմատ ունենալ մրցունակ բանակ, անվտանգային  համակարգ, եթե նորարարական լուծումների վրա չենք ծախսում նույնիսկ այն չնչին գումարը, որը հատկացնում ենք։ Հիմնարար  հետազոտությունների վրա հատկացվում է 25 միլիարդ, պաշտպանականի համար՝ 5 միլիարդ դրամ։ Ստացվում է 5 անգամ ավելի քիչ, ու դա էլ չենք կարողանում արդյունավետ յուրացնել»։ Նշենք, որ 2021 թ․-ին Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությանը «Պաշտպանության բնագավառում գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային հետազոտություններ ծրագրի» համար հատկացվել էր 4 միլիարդ 574 միլիոն դրամ, իսկ 2022 թ․-ին՝ 5 միլիարդ 200 միլիոն դրամ։ Այս ծրագրի շրջանակում գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներ են իրականացվում։ Կառավարությունը, սակայն, 2021 թ․-ին կատարված վերաբաշխումներով 2 միլիարդ 576 միլիոն դրամով կրճատել է նախապես պլանավորված բյուջեն, իսկ այս տարվա ապրիլի 7-ին կառավարության որոշմամբ ծրագրի բյուջեից 295 միլիոն դրամ է կրճատվել՝ գումարը այլ միջոցառման վրա ծախսելու հիմնավորմամբ։ «Գիտուժ» նախաձեռնության  անդամը հավելում  է՝ խնդիրն այն չէ, որ հիմնարար հետազոտությունների վրա շատ գումար է ծախսվում, այլ այն, որ պաշտպանականի համար է շատ քիչ նախատեսվում․ «Համեմատությունը, որ անում եմ, չի նշանակում, որ պետք է այնտեղ քչացնեն, այստեղ ավելացնեն։ Պարզապես պաշտպանականի վրա  ավելի շատ է պետք հատկացնել և երբ հարց է բարձրացվում, որ համակարգը չի կարող ընդունել, պետք է զբաղվել նրանով, որ համակարգը կարողանա դա ընդունել։ Իսկ համակարգը կկարողանա դա անել, միայն այն դեպքում, երբ դու սկսես այն համալրել մի կողմից տաղանդներով, մյուս կողմից նպատակներդ  հստակեցնես և ծրագրերդ ի վերջո հստակ մշակես՝ հրաժարվելով իներցիոն կամ տեղային լուծումներից։ Հակառակ դեպքում անհամապատասխանություն է․  մի կողմից 2050 թ․-ի նպատակների ցանկում ունես մեկ շնչի  հաշվով ամենամարտունակ բանակը, բայց մյուս կողմից դու այսօր քայլեր ես անում, որոնք հակասում են այդ նպատակին։ Դու պաշտպանականը կրճատում ես, ինչպե՞ս ես ունենալու մեկ շնչի հաշվով ամենամարտունակ բանակը, թե՞ դա կարելի է մտածել 2040-ին։ Հենց այսօրվանից է պետք մտածել, որ 2050 թ․-ին ունենանք դա»։ Նրա խոսքով՝ անհրաժեշտ է, որ պատասխանատու պաշտոնյաների համար կոնկրետ ժամկետներ սահմանվեն․ «Պետք է առաջինը դրվի նպատակը, պետք է հայտարարվեն այդ ժամկետները։ Ես վստահ եմ, որ շատ հարցերում  պետական համակարգում կա այդ ռազմավարությունները մշակելու ներուժը։ Օրինակ, ունենք Ռազմարդյունաբերության կոմիտե։ Ես գիտեմ, որ մասնավոր հատվածում կան կազմակերպություններ, որոնք ռազմավարությունների նախագծեր են իրականացնում։ Պետք է նստել, միասին այդ սևագրերը նայել, եթե պետք է լրացնել կամ եթե լրիվ հիմարություն է գրած, ապա նորից անել, բայց միասին աշխատելով դա բերել վերջնական արդյունքի»։ Տիգրան Շահվերդյանը մի օրինակ է բերում, պատմում է, որ  տիեզերական գործունեության ռազմավարության հետ կապված նույնպես աշխատանքներ են տարվել, բաց կոնկրետ վերջնաժամկետներ չեն սահմանվել․ «Ես անձամբ եմ մասնակցել այդ աշխատանքային խմբին, որ մշակում է ռազմավարությունը։ Արդեն կես տարի է այդ աշխատանքային խումբը չի հանդիպել, չնայած այդ ռազմավարության սևագիրը ունեինք։ Եթե մեխանիզմ է ստեղծվում այդպիսի գործեր անելու,  պետական մարմինները հետևողական չեն լինում, որ աշխատանքը ճիշտ տարվի»։ Նրա կարծիքով՝ Հայաստանում կա ռազմարդյունաբերության զարգացման պոտենցիալ, այլ հարց է, թե ինչ մեթոդներով է փորձ արվում այդ պոտենցիալը զարգացնել, ինչ խոչընդոտներ կան պետություն-մասնավոր համագործակցության համար և արդյոք լուծումներ տրվում են այդ խոչընդոտներին․ «Ամենամեծ խոչընդոտներից մեկը, որ լսել ենք, ընդհանուր ԳՀՓԿ աշխատանքների հանդեպ կարծրացած վերաբերմունքի հարց կա։ Հաճախ սպասումը այն է, որ պատրաստի նմուշ է ստացվելու։ Այո, ի սկզբանե նպատակը այդպիսին պետք է լինի, բայց պետք է հասկանալ, որ գործ ունես ամբողջությամբ ոչ միանշանակ գործընթացի հետ, որոնք իրենց մեջ ի սկզբանե ունեն ռիսկային էլեմենտներ։ Զարգացվածության տարբեր աստիճաններում այդ ռիսկերը տարբեր են։ Եթե նույնիսկ չի ստացվել այն, ինչ նախատեսվում էր, չի նշանակում, որ ամբողջ աշխատանքը ջուրն է ընկել ու պետք է գնաս, մարդուն դատի տաս։ Հնարավոր է, որ աշխատանքնը իսկապես բարեխղճորեն արվել է, բայց գործի բնույթի հետ կապված եղել են խնդիրներ։ Դա պետք է հաշվի առնել և վերջում ոչ թե ըստ արդյունքի առկայության կամ բացակայության փաստով որոշվի, այլ արդյոք աշխատանքը նորմալ կատարվել է, թե ոչ, և նույնիսկ բացասական արդյունքն էլ տվյալ դեպքում պետք է արդյունք համարվի»։   Նանե Ավետիսյան
20:32 - 24 մայիսի, 2022
Գիտության հանդեպ Կառավարության և ԱԺ-ի վերաբերմունքը թուլացնում են Հայաստանի անվտանգությունը՝ վտանգելով պետականությունը․ «Գիտուժ» նախաձեռնություն

Գիտության հանդեպ Կառավարության և ԱԺ-ի վերաբերմունքը թուլացնում են Հայաստանի անվտանգությունը՝ վտանգելով պետականությունը․ «Գիտուժ» նախաձեռնություն

Երեկ՝ մայիսի 10-ին տեղի ունեցավ «Գիտուժ» նախաձեռնության մամուլի ասուլիսը՝ «Գիտության հանդեպ Կառավարության և ԱԺ-ի վերաբերմունքը թուլացնում են Հայաստանի անվտանգությունը՝ վտանգելով պետականությունը» թեմայով։ Նախաձեռնության հաղորդագրությունը ներկայացնում ենք ստորև։ «Կարճ քննարկման ընթացքում ներկայացրած մտքերը։ Պաշտպանության բնագավառում գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային հետազոտությունների բյուջեն ամբողջությամբ չի յուրացվում՝ անգամ պատերազմից հետո Կառավարությունն ու ԱԺ-ն շարունակում են չգնահատել Հայաստանին ուղղված մարտահրավերների հաղթահարման և գիտական ներուժի արդյունավետ օգտագործման, գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական (ԳՀՓԿ) աշխատանքների զարգացման միջև եղած ուղղակի կապը: Ցավոք սրտի, 44 օրյա պատերազմից հետո այդ վերաբերմունքը չի փոխվել։ Նման վերաբերմունքը կարող է ունենալ երկու պատճառ. առաջինը պաշտպանական կարողությունները զարգացնելու ցանկության բացակայությունն է, երկրորդը՝ դա անելու անունակությունը, երբ չես կարողանում նպատակներ ձևակերպել և դրանք իրականացնելու համար կադրեր գտնել։ Երկու մոտեցումն էլ մեր դեպքում անընդունելի է, քանի որ Հայաստանն այսօր կանգնած է բազմաշերտ գոյաբանական մարտահրավերների առջև. Գիտուժի անդամ, «EarlyOne» ընկերության հիմնադիր Գևորգ Սաֆարյան։ Ըստ Գիտուժի անդամ, «Այբ» կրթական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ Արամ Փախչանյանի՝ պետական տարբեր ատյաններում շատ է խոսվում այն մասին, որ «Պաշտպանության բնագավառում գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային հետազոտությունների» համար Կառավարությունը բյուջեով գումարներ հատկացնում է, սակայն մարդիկ չեն դիմում, նախագծեր չեն ներկայացնում։ «Պատկերացնում եք՝ ինչ կլիներ ԱՄՆ-ի զինված ուժերի հետ, եթե այդ պետության կողմից ստեղծված Պաշտպանության առաջադեմ հետազոտական նախագծերի գործակալությունը (DARPA) չկատարեր իր գործառույթը՝ հետազոտություններ չաներ, ընկերությունների առջև նպատակներ չդներ՝ խնդիրներ իջեցնելով, պատվեր չձևակերպեր։ ԱՄՆ-ում կլիներ նույն վիճակը, ինչ մեզ մոտ է. պետությունը կհատկացներ գումարներ, և դրանք չէին յուրացվի, քանի որ ոչ մի առանձին ընկերություն ունակ չի լիովին մարսել առկա խնդրիրների ամբողջականությունը, դա պետության գործառույթն է։ Այդ նպատակով է ստեղծվել DARPA-ն՝ մասնագետներով հագեցված այն գաղափարական կենտրոնը, որը հետազոտություններ է անում, ուրվագծում է պետության համար առաջնահերթությունները, ֆինանսավորում է պաշտպանական բնագավառում արդիական և կարևոր գիտական ուղղությունները և այլն»։ Գրեթե նույն գործառույթը կատարելու համար է Հայաստանում ստեղծվել ԲՏԱ նախարարության ռազմարդյունաբերության կոմիտեն (ՌԱԿ), բայց երկու տարի է՝ այն նախագահ չուներ, և հատկացված բյուջեներն անդընդհատ կրճատվում են։ Հիմա նախագահ նշանակել են, բայց չկա ռազմավարություն և այդ ռազմավարությանը համապատասխանող ծրագրեր։ Պարզաբանում։ 2021թ. պետական բյուջեից ԲՏԱ նախարարության «Պաշտպանության բնագավառում գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային հետազոտություններ» ծրագրի համար հատկացվել էր մոտ 4 մլրդ 574 մլն դրամ, 2022-ին՝ 5 մլրդ 200 մլն դրամ։ 2021 թվականի վերջին Կառավարության երկու որոշումներով «Պաշտպանության բնագավառում գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային հետազոտություններ» ծրագրից գումարային կրճատվել է 2 մլրդ 576 մլն դրամ (~56%): Ծրագրի բյուջեից կրճատում է տեղի ունենում նաև սույն թվականի ապրիլի 7-ին՝ այս անգամ 295 մլն դրամ։ Ըստ Գիտուժի անդամ, «Granatus Ventures» ընկերության համահիմնադիր Մանուկ Հերգնյանի՝ բազմաթիվ անվտանգային մարտահրավերների առջև կանգնած Հայաստանում այս մոտեցումն անընդունելի է, հատկապես 44-օրյա պատերազմից հետո։ Չի կարելի նստել և սպասել, որ տարբեր ընկերություններ ձեզ մոտ կգան իրենց նախագծերով և քանի որ իրենք չեն գալիս կրճատել «Պաշտպանության բնագավառում գիտական և գիտատեխնիկական նպատակային հետազոտություններ» ծրագրի բյուջեն։ Ռազմարդյունաբերական հետազոտությունների պատվերը պետք է ակտիվորեն ձևավորվի եւ բխի զինված ուժերի տեխնոլոգիական վերազինման կարիքներից, վերջինս էլ զինված ուժերի համապարփակ վերափոխման կարիքներից։ Շարունակելով թեման՝ Մանուկ Հերգնյանը նշում է, որ խնդիրը խորանում է նաև այս բնագավառում պատվերների ձևավորման մոտեցման հետևանքով, որն ավելի շատ պատրաստի ապրանքի գնման տրամաբանությամբ է կառուցված՝ ներառելով նաև պատժի մեխանիզմներ։ Բացակայում է ռիսկի որոշակի մակարդակի թույլտվությունը, իսկ ինովացիան առանց ռիսկի չի լինում։ Հարկավոր է ոլորտում վստահության որոշակի դաշտ ստեղծել, որպեսզի այն զարգանա։ Հայաստանում գիտություն զարգացնելու համար պետք է ռեսուրսների գնահատում, նպատակների հստակեցում, հավակնոտ ռազմավարությունների մշակում և իրագործում Ըստ «Գիտուժի» անդամ, «Krisp» ընկերության համահիմնադիր Արտավազդ Մինասյանի՝ Հայաստանում գիտության և ԳՀՓԿ աշխատանքների զարգացման համար հարկավոր են բնագավառային ռազմավարություններ՝ գերակա գիտական ուղղություններում։ Օրինակ՝ արհեստական բանականության (AI) բնագավառում Հայաստանն ունի շատ մեծ պոտենցիալ, և այն նպատակային զարգացնելու դեպքում՝ մենք կարճ ժամանակում կարող ենք գրանցել լուրջ և շոշափելի արդյունքեր, այդ թվում՝ նաև պաշտպանական բնագավառներում։ Զուգահեռ պետք է իրականացվեն գիտական համայնքի ծերացումը կանխող մասշտաբային ծրագրեր։ «Հայաստանում գիտաշխատողների քանակի շարունակվող նվազումն աղետալի չափերի է հասնում, և դրա դեմն առնող ծրագրերն իրենց մասշտաբներով անհամատեղելի են։ Օրինակ՝ ինչպե՞ս կարելի է նման ահազանգող թվերով գիտական համայնքի ծերացումը տեսնել և պետական պատվերով ասպիրանտական տեղերի թիվը տարիներով 200 թողել կամ ֆունդամենտալ գիտության համար հատկացրած այս տարվա բյուջեից (25 մլրդ դրամ) միայն 1 մլրդ դրամ հատկացնել նոր ծրագրերի իրականացմանը, որոնք ուղղված են գիտության երիտասարդացմանը, արտասահմանցի գիտնականների ներգրավմանը»,- նշում է Արտավազդ Մինասյանը։ Հայաստանը չի կարող առանց գիտության ապագա ունենալ։ Իսկ գիտության հարկավոր է «նոր արյուն»՝ երիտասարդ գիտնականների ներհոսք և արտասահամանցի գիտնականների ներգրավում 2021թ. Կառավարության որոշումներով գումարային 2 մլրդ դրամով ավելացվում են գիտության համար հատկացումները, իսկ 2022-ի բյուջեում նախատեսվում է հավելյալ մոտ 10 մլրդի ավելացում։ Սա, չափազանց կարևոր քայլ լինելով հանդերձ, ոչ համակարգային տեղային լուծում է։ «Հայաստանում գիտությունը վերակենդանացման բաժնում է, մահի վտանգը շատ բարձր է, մեր իշխանություններն էլ որոշել են, որ վերջ, ամեն ինչ լավ է, բարձրացրինք ֆինանսավորումը, «հիվանդին» տեղավորեցինք հիվանդանոց», գիտության հարցը լուծված է։ Իրենք չեն գիտակցում, որ, եթե գիտությունը վտանգված է, վտանգված է նաև Հայաստանը, քանի որ Հայաստանը չի կարող առանց գիտության ապագա ունենալ, սա պետք է հստակ հասկանալ։ Միայն մեր երկրի գիտական ներուժը զարգացնելով՝ մենք կկարողանանք լուծել մեր առջև ծառացած մարտահրավերները։ Իսկ զարգացում հնարավոր է միայն խնդրին համապարփակ և ամբողջական լուծում տալով՝ երկարաժամկետ հեռանկարի մասին մտածելով»,-ասուլիսի ժամանակ նշում է Արամ Փախչանյանը։ Հայաստանում գիտությունը միջազգայնորեն մրցունակ դարձնելու համար պետք է օգտագործել Սփյուռքի գիտական ներուժը։ «Ես անձամբ ճանաչում եմ բազմաթիվ տաղանդավոր գիտնականների, որոնք պատրաստ են իրենց ներդրումն ունենալ Հայաստանում գիտության զարգացման մեջ, տեղափոխվել Հայաստան։ Սակայն իրենք չեն գա, որովհետև չեն տեսնում, որ պետությունը վերցնում է հանձնառություն երկար տարիներ զարգացնել գիտությունը։ Երբ «Գիտուժ» նախաձեռնությունը ստեղծվեց, առաջին օրից առաջարկում ենք գիտության և ԳՀՓԿ համար հատկացումների չափն (ՀՆԱ-ի առնվազն 1%) ամրագրել ՀՀ գիտության ոլորտը կարգավորող օրենքում, սական բոլոր կողմերից ստանում ենք ուժեղ դիմադրություն։ Ամեն բան ուզում են անել, որ դա չլինի։ Եթե դու չունես ռազմավարական հորիզոն, չես մտածում ապագայի մասին, կենտրոնանում ես առօրյա կամ խիստ կարճաժամկետ խնդիրների լուծումների վրա», - նշեց Արամ Փախչանյանը։  Հայաստանում գիտությունը «հիվանդի» կարգավիճակից հանելու համար պետք է բնագավառի թռիչքային և շարունակական զարգացումն ապահովող համակարգ ստեղծել Ֆունդամենտալ գիտության համար հատկացումը 10 մլրդ ավելացնելուց հետո Կառավարությունը կարծում է, որ «գնդակը գիտնականների դաշտում է»։ Տպավորություն է ստեղծվում, որ Կառավարությունը մտածում է աննախադեպ ավելացում են արել հիմա պետք է սպասեն տեսնեն՝ ինչ կլինի։ Սա անլուրջ մոտեցում է։ Մեզ պետք է գիտության շարունակական զարգացման համակարգ կառուցելու, երբ պետությունն իր ողջ ներուժով, նախարարություններով և գերատեսչություններով լծված է երկիրը գիտահենք դարձնելու նպատակի իրականցմանը։ Այսօրվա մոտեցմամբ՝ տեղային լուծումներով և կիսաքայլերով նման համակարգ չես ստեղծի։ Ըստ Արամ Ջիվանյանի՝ երբ «Գիտուժը» Կառավարությունից պահանջում է ռազմավարություն չի ուզում տեսնել հերթական բազմաթիվ էջեր ունեցող և մի քանի հարյուր հազար դոլար արժողությամբ պահարաններում փոշոտվող փաստաթուղթ։ Ռազմավարությունը պետք է բխի երկրի նպատակներից, հստակ ձևակերպված կարիքներից։ Այն պետք է գրվի ռեսուրսների գույքագրում անելուց հետո՝ իրագործման հստակ քայլերով և ժամանակացույցով։ Հայաստանում բոլոր նախարարությունները պետք է ունենան գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական (ԳՀՓԿ) բաժին՝ համապատասխան բյուջեով Արամ Փախչանյանը հավելում է, որ Հայաստանում բոլոր նախարարությունները պետք է ունենան գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական (ԳՀՓԿ) բաժին՝ համապատասխան բյուջեով։ Ընդ որում՝ նախարարությունները պետք է այդ բյուջեներն ամբողջությամբ իրացնելու կարողություն ունենան, այլ ոչ թե գումարի չափը հաստատվեն, բայց տարվա վերջում կրճատեն կամ պահեն պահուստային ֆոնդում, որից էլ վերջում պարգևավճարներ կտրվեն։ Նրա խոսքով՝ նախարարները պիտի զեկուցեն, թե ինչ բարձր մակարդակի՝ համաշխարհային չափանիշերին համապատասխան նոր հետազոտություններ են նախաձեռնել, ինչ արդյունքներ ունեն, եթե արդյունքներ չկան, նրանք այդտեղ անելիք չունեն։ Այլ կերպ հնարավոր չի ամրապնդել անվտանգություն, տնտեսություն զարգացնել, ունենալ մրցունակ գյուղատնտեսություն, ուժեղ դիվանագիտություն, գրանցել բարձր տեխնոլոգիական ոլորտի աճ կամ հեռանկարային զարգացման այլ խնդիրներ լուծել»։
12:54 - 11 մայիսի, 2022
Նախատեսվում է հստակեցնել տարկետում ստանալու համար գիտության և կրթության բնագավառներում նշանակալի նվաճումների շրջանակը

Նախատեսվում է հստակեցնել տարկետում ստանալու համար գիտության և կրթության բնագավառներում նշանակալի նվաճումների շրջանակը

Գիտության և կրթության բնագավառներում նշանակալի նվաճումներ ունեցող քաղաքացիներին պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից տարկետում տալու հետ կապված գործընթացներում մի շարք փոփոխություններ կկատարվեն։ Կառավարությունն այսօրվա նիստում չզեկուցվող հարցերի փաթեթում ընդունեց համապատասխան նախագիծը։ Ըստ նախագծի հիմնավորման՝ կառավարության՝ 2018 թ․ 451-Ն որոշմամբ քաղաքացիներին տարկետում տրամադրվել է կրթության և գիտության ոլորտում բացառիկ նվաճումների համար՝ սահմանված հաշվարկի մեթոդաբանության համապատասխան: 2018 թ․ հաշվարկի մեթոդաբանությամբ միավոր է նախատեսված եղել նաև հարցազրույցի համար։ Նախատեսվել է, որ սահմանափակ թվով և բացառիկ նվաճում ունեցող քաղաքացիները ստանան տարկետում։ Այդ նպատակով գործել է նաև հանձնաժողով, որում ընդգրկված անդամները կիրականացնեն բացառիկ նվաճումների գնահատումը և հարցազրույցը:  «Սակայն, 2018 թվականից սկսած, կարգի մեջ տեղի են ունեցել մի շարք փոփոխություններ, մասնավորապես՝ հարցազրույցի փուլ այլևս նախատեսված չէ, իսկ իրավակիրառ պրակտիկայում կիրառված մոտեցումները հանգեցրել են նրան, որ տարկետումից օգտվում են ոչ թե բացառիկ նվաճումներ ունեցող եզակի քաղաքացիներ, այլ հարյուրավոր ուսանողներ, որոնք պահանջվող նվաճումները ձեռք են բերում՝ շատ ժամանակ նաև ոչ գնահատելի և չափելի կրթա-գիտական գործունեության շնորհիվ: Առաջարկվող փոփոխությունները նպատակ են հետապնդում կոնկրետացնել նվաճումները և դրանք համարժեք գնահատականի արժանացնել: Այդ իսկ պատճառով էլ նախատեսվում է նվաճումների շրջանակը հստակեցնել, իսկ գնահատումը դարձնել հստակ և տեսանելի»,- նշվում է հիմնավորման մեջ։ Նախագծով առաջարկվում է նաև, որ ասպիրանտական կրթական ծրագրով ուսումնառության համար տարկետում ստացած քաղաքացիները, որոնց ատենախոսության պաշտպանության օրը նշանակված է հայտարարված զորակոչի ընթացքում, կամ նրանք չեն ստացել գիտական աստիճանի վկայագիրը ՀՀ գիտական աստիճանի վկայագրին համապատասխանեցումը, զինվորական ծառայության կզորակչովնեն հաջորդ զորակոչի ընթացքում:  «Առաջարկվող փոփոխությամբ հստակեցվել է ընդունելի վարկանիշավորման ցանկերի շրջանակը որպեսզի դիմող քաղաքացիների համար հստակ լինի, ինչպես նաև հետագայում այլ վարկանիշավորման ցանկեր ևս ավելանալու դեպքում տարընկալման խնդիր չառաջանա»,- նշում է կառավարությունը։: Որոշման նախագծով սահմանված է, որ նախատեսվող փոփոխությունների մի մասը ուժի մեջ են մտնելու 2023 թվականի մարտի 1-ից, որ քաղաքացիները հնարավորություն և ժամանակ ունենան ուսումնառության ընթացքում ձեռք բերելու փոփոխություններով պահանջվող նվաճումները։
16:09 - 22 ապրիլի, 2022