Պետական գնումներ

Բիզնեսը, երբ ասում է, որ պետական գնումների մրցույթի տեխնիկական բնութագիրը խտրական է, պետք է սկսի նաև գործողություններ անել․ Սերգեյ Շահնազարյան

Բիզնեսը, երբ ասում է, որ պետական գնումների մրցույթի տեխնիկական բնութագիրը խտրական է, պետք է սկսի նաև գործողություններ անել․ Սերգեյ Շահնազարյան

ՀՀ ֆինանսների նախարարության պետական գնումների վարչության պետ Սերգեյ Շահնազարյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների ոլորտում կատարված փոփոխությունների  արդյունավետության և առկա ռիսկերի կառավարման հարցերի շուրջ։ - Պարո՛ն Շահնազարյան, 2019 թվականին գնումների ոլորտում տեղի ունեցան փոփոխություններ, որոնք նպատակաուղղված էին նաև ոլորտի թափանցիկության ու արդյունավետության բարձրացմանը։ Սակայն ոլորտի փորձագետները մինչ այժմ էլ մատնանշում են դեպքեր, երբ պետական մարմինները չեն պահպանում գնումների թափանցիկության սկզբունքը, չեն հրապարակում ընթացակարգերին առնչվող փաստաթղթերը, և այլն։ Ի՞նչ պետք է անել այս խնդրի լուծման համար։ Ալբանիայում, Չեխիայում, Հունգարիայում հաշվետվողականությունը չապահովելու, փաստաթղթերը չհրապարակելու համար, օրինակ, կիրառվում են պատասխանատվության միջոցներ՝ հիմնականում վարչական։ Քննարկվո՞ւմ է այս մեխանիզմի կիրառումը մեր երկրում։ - Եթե խոսում ենք մրցութի հրավերի, հանձնաժողովի նիստերի արձանագրությունների, կնքված պայմանագրի հայտարարության, պայմանագիր կնքելու վերաբերյալ հայտարարությունների մասին, ապա դրանք չեն կարող չհրապարակվել, ավելին՝ դրանք ավտոմատ են հրապարակվում։ Այսինքն, եթե անգամ պատվիրատուն շատ ուզի, չի կարող չհրապարակել։ Քաղաքականությունն այնպես է տարվում, որ բիզնես գործընթացներն ավտոմատացվում են։ Եթե շատ ուզես չհրապարակել, չես կարող, քանի որ մի քայլը մյուսի հետ փոխկապակցված է։ Ինչ վերաբերում է պատասխանատվությանը, ապա պարտադիր չէ, որ այն «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքում գրվի։ Այդ պատասխանատվությունը նախատեսված է աշխատանքային օրենսդրությամբ, այդ թվում՝ հանրային ծառայության վերաբերյալ իրավական ակտերով, նախատեսված է նաև քրեական օրենսդրությամբ, եթե այդ գործողությունները հանգեցնում են քրեական պատասխանատվության։ Նշեմ նաև, որ պետական բոլոր մարմիններն ունեն ներքին աուդիտի ծառայություն, որը պարտավոր է 20 մլն դրամից բարձր բոլոր գնումները ենթարկել ներքին աուդիտի։ Աուդիտի է ենթարկվում և՛ գործընթացի, և՛ պայմանագրի կատարման մասով։ Իսկ 20 մլն դրամից ցածր գնումների առնվազն 30 տոկոսը պետք է ենթարկվի աուդիտի։ Այսինքն՝ կան այն մեխանիզմները, որոնք այդ ռիսկերը գեներացնում են, ներկայացնում են տվյալ մարմինների ղեկավարներին, որոնք սկսում են պատասխանատվության ենթարկելու ուղղությամբ միջոցներ ձեռնարկել։ Ըստ իս՝ ARMEPS համակարգը բավականին ճկուն ֆիլտրման համակարգ ունի, որը տալիս է ցանկացած ինֆորմացիա ստանալու հնարավորություն: Ուղղակի պետք է դրա հետ աշխատել և օգտագործել համակարգի հնարավորությունները։ Եթե կան առաջարկներ՝ համակարգն ավելի ճկուն դարձնելու, կա անհրաժեշտություն՝ այլ պատուհաններ ավելացնելու, վերլուծություն անելու համար ինֆորմացիան այլ տրամաբանությամբ գեներացնելու, մենք պատրաստ ենք նայել։ Մեզ բավականին կօգնի, մենք շնորհակալ կլինենք, եթե այդ առաջարկներն ունենանք։ Ավելին՝ մենք նոր ծրագրային ապահովման մշակման գործընթացի մեջ ենք։ Բայց, կարծում եմ, այսօրվա գործող համակարգը տալիս է ինֆորմացիան ավտոմատ ստանալու, գեներացնելու, վերլուծելու հնարավորությունը։ - Անդրադառնանք տեխնիկական բնութագրերին։ Ինչպե՞ս մեղմել վերջիններիս հակամրցակցային լինելու ռիկսը։ Խնդիր է նաև այն, որ մրցույթում սովորաբար հաղթող է ճանաչվում ցածր գին առաջարկած մասնակիցը, սակայն ցածր գինը ոչ միշտ է ենթադրում բարձր որակ։  - Թյուր տպավորություն է ձևավորված, թե «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքը ասում է, որ միայն ցածր գինը պետք է հաղթի։ Օրենքը երկու հնարավորություն է նախատեսում՝ ցածր գին և գին-որակ հարաբերակցություն։ Պատվիրատուն է որոշում՝ որ տրամաբանությունը օգտագործել։ Բայց երկուսի դեպքում էլ չի նշանակում, որ ով ինչ առաջարկի, և ով տա ցածր գին, պատվիրատուն պետք է ընտրի ու գնա, պայմանագիր կնքի։ Այսօրվա կարգավորումներով մինչև գնին հասնելը կան մասնակցության իրավունքի պայմաններ, որոնց մասնակիցը պետք է բավարարի․ սա մեկ։ Երկրորդը՝ եթե խոսում ենք ապրանքների մասին, ապա բոլոր մասնակիցները հայտով ներկայացնում են իրենց առաջարկած ապրանքների տեխնիկական նկարագրերը։ Եթե դրանք համապատասխանում են պատվիրատուի պահանջին, իսկ պատվիրատուի պահանջը սահմանված է հրավերով, նոր սկսում են նայել այդ մասնակցի գնային առաջարկը։ Այսինքն՝ չկա այդպիսի բան, թե ով ինչ գին բերեց-գցեց, թողեց-գնաց, ու ինքն ամենաէժանն է, առանք։ Ի դեպ, այս բնութագրերն ի սկզբանե ներկայացնում են բոլոր մասնակիցները։ Այսինքն՝ «խաղի կանոնը»՝ ով ինչ է առաջարկելու, ի սկզբանե հայտնի է։ Հայտերը բացվելուց հետո դրանք հրապարակային են դառնում ARMEPS համակարգում։ Ում ներկայացրած առաջարկը համապաստասխանում է կարիքին, նոր սկսում ենք գնին նայել։ Կառավարությունը ցանկացած անձի տվել է մրցույթի հրավերով նախատեսված տեխնիկական բնութագրերի վերաբերյալ կարծիք հայտնելու հնարավորություն։ Եթե գտնում ես, որ տեխբնութագրերը խտրական են, սահմանափակում են մրցակցությունը, դու՝ որպես բիզնես իրավունք, հնարավորություն ունես էլեկտրոնային փոստի միջոցով դիմել քարտուղարին և ասել, որ իրենց այս կամ այն պահանջը խտրական է, չի թողնում, որ այլ անձինք ևս մասնակցեն։ Պատվիրատուն այս առաջարկների հիման վրա 2 գործողություն ունի անելու․ կա՛մ պետք է հիմնավորի, որ խտրական չի ու չփոխի բնութագրերը, կա՛մ պիտի հրավերում փոփոխություն կատարի, այդ ենթադրյալ խտրական պայմանը դուրս հանի։ Եվ ամենակարևորը՝ հայտերը բացվելուց հետո պատվիրատուն պարտադիր հրապարակում է ամփոփաթերթ՝ ստացված և քննարկված առաջարկությունների վերաբերյալ։ Այսինքն՝ բիզնեսը, եթե գտնում է, որ խտրական պայման կա, լիարժեք հնարավորություն ունի դիմել պատվիրատուին և ուղղել տալ այդ անհամապատասխանությունը։ Այստեղ պետք է բիզնեսը սկսի աշխատել։ Եվ երկրորդը՝ նույն կառավարության որոշմամբ պարտադիր պայման է սահմանված, որ երբ պատվիրատուն բնութագրերը հաստատում է, պետք է այնպիսի տրամաբանությամբ հաստատի, որ մրցույթին կարողանան մասնակցել 1-ից ավելի մասնակիցներ։ Այսինքն՝ եթե գնում ես ապրանք, որի բնութագրերը հնարավորություն չեն տալիս 1-ից ավելի արտադրողների ապրանք քեզ ներկայացնել, ապա սա համարվում է խտրական, դու իրավունք չունես այսպիսի բան անելու։  Բիզնեսը, երբ ասում է, որ խտրական է, պետք է սկսի նաև գործողություններ անել, որովհետև միայն հայտարարելով, թե խտրական է, ու գնալ առաջ, ես մի քիչ համաձայն չեմ այդ դիրքորոշման հետ։ Բավարար չափով գործիքակազմ է տրված տնտեսվարողներին, ինչպես նաև շահագրգիռ հասարակական միավորներին, որ եթե իրենք գտնում են, որ տեխնիկական բնութագրերում կա խտրականության հարց, իրենք լիարժեք ունեն հնարավորություն այդ հարցը բարձրացնելու, խնդիրը կարգավորելու, ավելին՝ հետո տեսնելու, թե իրենց առաջարկն ինչու չի ընդունել պատվիրատուն ու նոր որոշել՝ գնալ բողոքարկե՞լ, թե՞ չբողոքարկել։ Հավատացեք՝ բիզնեսից լավ ոչ մեկը չի կարող բնութագրերի խտրականության հարցը որոշել, որովհետև պետությունը գնում է մոտավարապես 20 հազար անուն ապրանք, աշխատանք, ծառայություն, և անհնար է մեկ ունիվերսալ կառույց պահել, որը կարողանա այդ վերլուծությունն անել ու որոշել՝ խտրակա՞ն է, թե՞ ոչ։ Դրա համար այդ հնարավորությունը պետությունը տվել է բիզնեսին։ Ասում է՝ բիզնե՛ս, դու բացեցիր հրավերը, տեսար, եթե տեսար բնութագրերում խտրական պայման կա, չես կարողանում մասնակցել, արձագանքի՛ր, անվճար է, հետո էլ կտեսնես՝ պատվիրատուն ընդունե՞ց, թե՞ չէ։ Եթե ընդունած չլինի, բողոքարկի՛ր։ Բայց դու փորձի՛ր «գլխից» կանխարգելել, այլ ոչ թե սպասիր, տես՝ հաղթո՞ւմ ես մրցույթում, թե՞ չես հաղթում, նոր հետո բողոքարկիր։ - Մեկ անձ ընթացակարգերում հանդիպում են դեպքեր, երբ մի քանի տարի շարունակ է նախապատվությունը տրվում՝ առանց շուկայի ուսումանսիրության։ Քննարկվո՞ւմ է մեկ անձ ընթացակարգի առաջ դրվող պահանջներն ավելի խստացնելու և հստակեցնելու հարցը։ - Մեկ անձից գնումը ենթադրում է տարբեր հիմքեր և դրանով պայմանավորված՝ ֆունկցիոնալ տարբեր պահանջներ։ «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված է մեկ անձից գնման 5 հիմք։ Առաջինն այն է, երբ մրցակցության բացակայությամբ պայմանավորված՝ գնումներ են արվում։ Սա հիմնականում վերաբերում է հանրային ծառայությունների մատուցման ոլորտում գործող ընկերություններից ծառայությունների ձեռբերմանը և որոշակի գնումներին, որտեղ կարող է լինել մրցակցություն, սակայն, կարիքի բավարարման առանձնահատկությունը հաշվի առնելով, կառավարությունը թույլ է տվել, որ մեկ անձից գնման ձևով արվի։ Երկրորդը մինչև 1 մլն դրամ գնումներն են։ Այսինքն՝ եթե տարվա ընթացքում ունես մինչև 1 մլն դրամի գնումներ, ապա այն ևս հնարավորություն է, որ չանես մրցույթ և գնես, ումից ցանկանաս։ Անտրամաբանական է 50 հազար դրամի համար մրցույթ անելը։ Երրորդ հիմքը հրատապ կարիքի բավարարումն է։ Այսինքն՝ առաջացել է իրավիճակ, երբ պատվիրատուն մրցակցային գնում անելու ժամանակ չունի։ Չորրորդ դեպքը, երբ թույլատրվում է պայմանագրի ծավալը 10 տոկոսով մեծացնել։ Վերջին հիմքը, երբ գնումներն արվում են Հայաստանի տարածքից դուրս և սպառվում են Հայաստանի տարածքից դուրս (դեսպանատներ և այլն)։ Թվարկված հիմքերը ոչ թե պարտադիր են, այլ կարող են։ Այսինքն՝ պատվիրատուն 100 հազար դրամի համար էլ կարող է մրցույթ անել, կարող է չանել, գնալ մեկ անձից գնման ձևով կարիքը բավարարել։ Իրենց իրավունքն է՝ անել մրցո՞ւյթ, թե՞ մեկ անձ։ Այստեղ շատ կարևոր բան կա, որի վրա, ըստ իս, պետք է կենտրոնանալ։ Մեր օրենքն ասում է, որ 1 դրամից սկսած՝ բոլոր պայմանագրերի մասին հայտարարությունները պետք է հրապարակվեն։ Այսինքն՝ ուզում ես առնես մեկ անձից, թե մրցույթով, անկախ պայմանագրի գնից՝ պատվիրատուն պետք է հրապարակի կնքված պայմանագրի մասին հայտարարություն։ Սրա տրամաբանությունը նաև այն է, որ շահագրգիռ մարդիկ նայեն, հասկանան, թե, օրինակ, մարզպետարանը ինչո՞ւ է ամեն տարի նույն մարդուց գնում, և այդ հարցը բարձրացնեն մարզպետարանի մոտ, փորձեն հասկանալ՝ թե ինչո՞ւ Պողոսից առան, այլ ոչ թե Պետրոսից։ Այսինքն՝ օրենսդրությունն ապահովում է հրապարակայնություն, պետությունն ասում է՝ պատվիրատո՛ւ, մինչև 1 մլն դրամ գնումների ժամանակ կարող ես գնալ՝ ումից ուզում ես՝ առնել, որովհետև համարվում է շատ փոքր ծախս, բայց ումից էլ առնես, դրա վերաբերյալ ինֆորմացիան կհրապարակես՝ ումից ես առել, ինչ ես առել, երբ ես առել։ Եթե շահագրգիռ մարդիկ ցանկություն ունեն պատվիրատուին հարցնել, թե ինչու է տվյալ մարդուց գնել, նա պետք է այդ հարցի պատասխանն ունենա, որովհետև, ճիշտ է՝ իր իրավունք է ուղիղ ինչ-որ մեկից առնելը, բայց, կարծում եմ, հանրային ծառայողի դեպքում իրավունքը պետք է ենթադրի նաև պարտականություն, այսինքն՝ պետք է ունենա այդ բացատրությունը։ Այսօր էլ պատվիրատուն կարող է մեկ անձից գնման դեպքում մի քանիսից գին հարցնել։ Կարելի է քննարկել այն, որ առնվազն 3-4 սուբյեկտից հարցումներ անելը պարտադիր դառնա։ Բայց, հավատացեք, սա ոչինչ չի փոխելու, որովհետև եթե պատվիրատուն ուզի 3 հարցում ունենալ, ապա կունենա և «իր մարդունը» այդտեղ կլինի ամենալավը։ Փոքրարժեք գնումների դեպքում սա շատ-շատ բարդ է անելը։ Այստեղ, ինձ թվում է, պետք է մտածել ավելի շատ կատալոգի գործընթացի տրամաբանություն դնելու ուղղությամբ, որի մասին մենք հիմա մտածում ենք։ Այսինքն՝ լինի էլեկտրոնային, ամեն մարդ իր ապրանքի առաջարկն այդտեղ ունենա, և այդ էլեկտրոնային համակարգի միջոցով պատվիրատուն ստանա գնային առաջարկներ։ Մենք հիմա դրա մասին մտածում ենք և այս նոր էլեկտրոնային համակարգի ֆունկցիոնալ նկարագրերում սա նախատեսելու ենք անպայման։ - Պարո՛ն Շահնազարյան, բանկային երաշխիքի ինստիտուտի ներդրումից հետո բարձրաձայնվում է դրա ռիսկերի ու տնտեսվարողների մոտ առաջացրած խնդիրների մասին։ Ի՞նչ փոփոխությունների է ենթարկվել նշված կարգավորումը և ինչպե՞ս են մեղմվում երաշխիքի ինստիտուտի ստեղծած ռիսկերը։ - Այս փոփոխությունը ներդրվել է նախանցյալ տարի նոյեմբերին, և անցած տարվա հունիսին որոշակի վերանայումներ արվել են։ Նախ պետք է մի բան ֆիքսել, որ պետական մարմինների կնքած պայմանագրերի 85 տոկոսի գինը չի գերազանցում 10 մլն դրամը, իսկ մինչև 10 մլն դրամ բանկային երաշխիքի ներկայացման պայմանը չի գործում։ Այսինքն՝ դաշտը բավականին մեծ է, և փոքր ու միջին սուբյեկտներն ունեն գործընթացներին լիարժեք մասնակցելու հնարավորություն։  Նախկինում նախատեսված էր, որ 10 մլն դրամից բարձր պայմանագրերի դեպքում բանկային երաշխիքով էր ներկայացվում ապահովումը, սակայն այժմ մասնակիցներին հնարավորություն է տրվել նաև կանխիկ փողով ներկայացնելու ապահովումը, որը պահում ենք գանձապետարանում, հատուկ առանձնացված հաշիվ կա, և պայմանագիրը կատարելուց հետո կանխիկ փողը վերադարձնում ենք ։ Այս cash cover-ի գաղափարն այն էր, որ մասնակիցն ասում էր՝ բանկը ինձնից շատ տոկոսներ է պահում, թանկանում է, չեմ կարողանում այս խնդիրը լուծել, դրա համար կանխիկ փողի գաղափարը դրվեց, որ փողը թողնեն և տոկոսներ չվճարեն։ Եվ ամենակարևոր փոփոխությունը, որը հունիսին արվեց․ այն պայմանագրերը, որոնք փուլային են կատարվում, և փուլը վերջնարդյունքի հետ փոխկապակցված չէ, ապա ամեն փուլի արդյունքն ընդունելուց հետո այդ չափով երաշխիքի կամ կանխիկ փողի չափը նվազեցվում է։ Տեխնիկական հսկողության մասով ևս որոշակի փոփոխություններ կատարվեցին, որոնք կարելի է բաժանել 3 մասի։ Նախ՝ տեխնիկական հսկողության մրցույթներում այլևս էժան գինը չի հաղթում, գին-որակ հարաբերակցությունն է աշխատում, և վերջինիս մեջ գնին տրվող միավորը չի կարող պակաս լինել 20 միավորից և ավելի՝ 30-ից։ Այսինքն՝ այստեղ մեխը դրված է ավելի շատ մեթոդաբանության, քան գնի վրա։ Այն տեխնիկական հսկողները, որոնք ինստիտուցիոնալ կայացած կառույցներ են, շատ լավ հնարավորություն ունեն մասնակցելու մրցույթներին և իրենց ներկայացրած մեթոդաբանության արդյունքում հաղթողներ ճանաչվել՝ թեկուզ թանկ գնով։ Երկրորդը՝ որակավորման ապահովման չափը, որը հավասար էր կապալառուի օբյեկտի նախահաշվային գնի 10 տոկոսին, հանվեց, և որակավորման ապահովման չափը հավասարվեց տեխնիկական հսկողի ներկայացրած գնային առաջարկի չափին։ Երրորդը՝ կար կառավարության որոշում, որով սահմանված էր, որ տեխնիկական հսկողության ծառայությանը տրվող չափը չէր կարող ավելի լինել, քան կապալառուի օբյեկտի գնի 1,5 տոկոսն է։ Այսինքն՝ կան սահմանված նորմատիվներ, և երբ դու բյուջեում գումար ես պլանավորում՝ տվյալ դպրոցի կառուցման տեխնիկական  հսկողության համար, ապա այդ պլանավորվող գումարի չափը չէր կարող ավելի լինել դպրոցի կառուցման գնի գումարի 1,5 տոկոսից։ Սա լուրջ խնդիր էր, որովհետև եթե շուկայում այդ ծառայության մատուցումն արժեր 5 տոկոս, ապա անհնար էր գումար հատկացնել։ Հիմա այդ սահմանափակումը ևս հանվել է, և նախատեսվել է, որ մրցույթի արդյունքում ձևավորված գինն է համարվելու տեխնիկական հսկողին վճարվող գումարի չափը։ Սա շատ կարևոր ու էական փոփոխություն է։  Արփի Ավետիսյան
22:34 - 18 հունվարի, 2021
Փորձում ենք գնումների գործընթացում խնդիրների բացահայտման ավտոմատացված համակարգ ինտեգրել․ Հայկ Կարապետյան

Փորձում ենք գնումների գործընթացում խնդիրների բացահայտման ավտոմատացված համակարգ ինտեգրել․ Հայկ Կարապետյան

Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի անդամ Հայկ Կարապետյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների ոլորտում հանձնաժողովի արձանագրած խնդիրների և վերջիններիս լուծման հնարավոր ուղիների շուրջ։ - Պարո՛ն Կարապետյան, պետական գնումների ոլորտում հանդիպող խնդիրներից են հակամրցակցային համաձայնությունները՝ թե՛ տնտեվարող սուբյեկտների, թե՛ գնում հայտարարող պետական մարմինների և տնտեսվարող սուբյեկտների միջև։ Ի՞նչ քայլեր է ձեռնարկում ՏՄՊՊՀ-ն վերոնշյալի կարգավորան նպատակով։  - Նշեցիք 2 իրավախախտում, բայց պետական գնումների գործընթացում հանդիպող իրավախախտումներն ավելի շատ են։ Կարող են լինել գերիշխող դիրքի չարաշահումներ, ինչպես նաև անբարեխիղճ մրցակցության դրսևորումներ։ Հանձնաժողովը նախկինում նման երևույթների ևս հանդիպել է։ Ինչ վերաբերում է հակամրցակցային համձայնություններին՝ ճիշտ նշեցիք, որ 2 բնույթի են լինում՝ սուբյեկտների միջև ու պետական մարմնի և սուբյեկտի միջև։ Այստեղ կարևոր է նշել, որ իրենք բնույթով իրարից էապես տարբերվող խախտումներ են։ Սուբյեկտների միջև համաձայնությունը ու դրա բացահայտման ուղիները, եղանակները լրիվ այլ մեխանիզմներ ու գործիքներ են պահանջում, իսկ պետական մարմնի ու սուբյեկտների միջև համաձայնություններն այլ գործիքներով են բացահայտվում։ Այս ուղղությամբ հանձնաժողովն աշխատանքներ իրականացնում է, ուսումնասիրվում են ինչպես ներկայացվող բողոքները, այնպես էլ հանձնաժողովի նախաձեռնությամբ ուսումնասիրվում է որոշակի ոլորտ՝ հասկանալու՝ արդյոք առկա՞ են իրավախախտումներ։ Իրավախախտման բացահայտման մեթոդների տեսնակյունից հանձնաժողովը հիմա աշխատանքներ է իրականցնում։ Փորձում ենք կիրառել այլ միջազգային հարթակներում օգտագործվող մեթոդները ու համագործակցել ծրագրերի շրջանակներում, որոնք, այսպես ասած, ինտեգրում են գնումների համակարգը սպասարկող ծրագրերին և որոշակի ալգորիթմների միջոցով բացահայտվում են գնումների ռիսկային գործընթացները։ Այդտեղից էլ փորձում ենք բացահայտել հնարավոր հակամրցակցային համաձայնությունները։ Այս պահին ընթանում են հանձնաժողովի էլեկտրոնային հարթակի ձևավորման աշխատանքները, և փորձում ենք արդեն միանգամից ինտեգրել գնումների գործընթացում խնդիրների բացահայտման ավտոմատացված համակարգ, որպեսզի հնարավոր լինի գնման ավելի շատ ընթացակարգեր ուսումնասիրել։ Մենք մեծ քանակի գնումների գործընթացի շրջանակից պետք է հնարավորություն ունենանք զտել այն գործընթացները, որոնք մրցակցության տեսանկյունից խնդրահարույց չեն։ Այսինքն՝ մենք պետք է թողնենք միայն նրանք, որոնք խնդիր են պարունակում։ Օրինակ՝ մենք փորձում ենք բացահայտել 2 կազմակերպության միջև հնարավոր հակամրցակցային համաձայնություն, պետք է փորձենք համակարգի միջոցով հետևել միայն այդ երկու կազմակերպության մասնակցությամբ իրականացված գործընթացներին և հասկանալ, թե ինչո՞ւ են, օրինակ, կազմակերպությունները հերթականությամբ հաղթող ճանաչվում տարբեր մրցույթներում, կամ ի՞նչ մեխանիզմ, ի՞նչ համաձայնության էլեմենտներ են գործում տնտեսվարող այդ սուբյեկտների միջև։ Կամ տնտեսվարող սուբյեկտների առաջարկած գինը ի՞նչ չափանիշով կարող է որոշվել․ մի դեպքում 2 օրվա կտրվածքով ներկայացվում է շատ էժան գին, մի քանի օրից՝ շատ բարձր գին։ Կամ ինչո՞ւ մի սուբյեկտը որևէ տարածքում ընդհանրապես չի մասնակցում գնումների գործընթացին, իսկ դրա փոխարեն իր մրցակից սուբյեկտը մասնակցում է, և հակառակը՝ նա էլ չի մասնակցում մյուս սուբյեկտի հաղթած գնումների գործընթացներին։ Տարբերակները, որոնց շուրջ աշխատում ենք, բազմաթիվ են։ Նաև միջազգային համագործակցություն կա, որպեսզի ավելի կատարելագործենք։ - Անդրադառնանք տեխնիկական բնութագրերի սահմանափակ և հակամրցակցային լինելուն։ Արդյոք խնդիրը միայն մրցակցության խախտո՞ւմն է, թե՞ այլ խնդիրներ ևս առկա են։ - Տեխնիկական բնութագրերի դեպքում 2 խնդիր կա՝ կամ շատ մանրամասն են նշվում, կամ շատ ընդհանրական։ Նշված 2 դեպքում էլ մենք խնդիր ունենք, եթե շատ մանրամասն է նշվում, ուրեմն որևէ տնտեսվարող սուբյեկտի ուղղորդում է պարունակում, իսկ եթե շատ ընդհանրական է, սուբյեկտները պատկերացում չեն ունենում տվյալ գնման գործընթացի վերաբերյալ, և այստեղ գործում է այլ մեխանիզմով տեղեկություն ստանալու եղանակով մրցույթներին հաղթելը։ Այսինքն՝ փորձում են այլ ճանապարհով իմանալ մրցույթի իրական տեխբնութագիրը։ Երկու դեպքում էլ ուղղորդում կա․ պետական մարմինը ցանկություն ունի կոնկրետ սուբյեկտի հետ կնքել պայմանագիրը։ Բայց կան նաև դեպքեր, երբ առկա է գնումը կազմակերպող պատվիրատուի համապատասխան աշխատակիցների մասնագիտական խնդիր։ Տեխնիկական բնութագիրը կազմելիս պետք է ավելի պրոֆեսիոնալիզմ դրսևորեն, սակայն լինում են դեպքեր, երբ ոչ պրոֆեսիոնալիզմ է լինում։ Ամեն դեպքում, միշտ կապել մրցակցության խախտման հետ՝ ճիշտ չէ։ Այս առումով հանձնաժողովը ևս ուսումնասիրում է մրցույթներ, և փորձում ենք հասկանալ՝ կարո՞ղ են լինել տնտեսական մրցակցության խախտման դրսևորումներ։ Հանձնաժողովն արդեն մի քանի դեպք բացահայտել է, որոշում կայացրել է, օրինակ՝ Հերացու անվան բժշկական համալսարանի, Դատական դեպարտամենտի հայտարարած մրցույթներում հանձնաժողովը տեխնիկական բնութագրերի հետ կապված խնդիրներ հայտնաբերել և հրապարակել է։ - Տեխնիկական բնութագրերից զատ՝ ի՞նչ այլ խնդիրներ է առանձնացրել ՏՄՊՊՀ-ն, որոնք հավասար մրցակցություն չեն ապահովում պետական գնումներին մասնակից ընկերությունների միջև։  - Գերիշխող դիրք ունեցող սուբյեկտը, որը շուկայում ունի ազդեցություն, կարողանում է նաև գնման գործընթացներում չարաշահել իր դիրքը։ Այսինքն՝ ասում է այնպիսի գին, որն իր մրցակից տնտեսվարող սուբյեկտները չեն կարող ներկայացնել։ Հանուն արդարության նշեմ, որ վերջին տարիներին հանձնաժողովի ուսումնասիրությամբ նման դեպքեր չեն հայտնաբերվել։ Ամեն դեպքում՝ մենք չենք բացառում, որ այդպիսի դեպքեր հիմա կարող են տեղի ունենալ։ - Պարո՛ն Կարապետյան, և վերջում անդրադառնանք հանձնաժողովի աշխատանքային ռեսուրսներին։ Արդյոք վերջիններս բավարա՞ր են շուրջ 3500 պետական պատվիրատուների իրականացրած գնումների ուսումնասիրման համար։ Ուսումնասիրությունները սովորաբար ի՞նչ ընտրանքով են իրականացվում։ - Նշեմ, որ ռեսուրսի խնդիր ունենք, նման քանակի գնում ուսումնասիրել հնարավոր չէ։ Դրա համար վերոնշյալ ծրագրային ապահովումը կարող է որոշակի լուծում լինել այս հարցում։ Հանձնաժողովի ուսումնասիրելիք ընտրանքը որոշվում է ոչ թե համապատասխան պետական մարմնով, այլ ավելի շատ ապրանքային շուկայով, այսինքն՝ ո՞ր շուկան նայել, ո՞ր ապրանքատեսակը նայել, և սա էլ բխում է հանձնաժողովի ընդհանուր բնույթի ուսումնասիրություններից։ Այսինքն՝ եթե հանձնաժողովն ուսումնասիրում է մի շուկա, ուսումնասիրում է նաև այդ շուկային առնչվող գնումների գործընթացը, որպեսզի շուկայի վերաբերյալ ամբողջական պատկերացում լինի։ Բայց կարող են լինել նաև բողոքներ, հնարավոր չարաշահումների վերաբերյալ կարծիքներ, մամուլի հրապարակումներ, և հանձնաժողովն արդեն կոնկրետ մարմնի կամ կոնկրետ գնման գործընթաց ուսումնասիրի, փորձի հասկանալ՝ ի՞նչ է տեղի ունենում տվյալ մարմնում կամ սուբյեկտների մասնակցությամբ գնումներում։ Ընտրանքը հիմնականում բազմազան է, և հանձնաժողովի ընտրությունը պայմանավորվում է շուկաներով։  Արփի Ավետիսյան
20:14 - 26 սեպտեմբերի, 2020
Պետական գնումների ոլորտում չարաշահումներ կան, որովհետեւ դրա համար լայն հնարավորություններ տվող, չարաշահման դրդող մեխանիզմներ կան․ Միքայել Նահապետյան

Պետական գնումների ոլորտում չարաշահումներ կան, որովհետեւ դրա համար լայն հնարավորություններ տվող, չարաշահման դրդող մեխանիզմներ կան․ Միքայել Նահապետյան

«Քաղաքացու որոշում» ՍԴԿ գործադիր մարմնի անդամ Միքայել Նահապետյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների համակարգի արդյունավետության եւ պետական կարիքների գնահատման թերությունների շուրջ։ - Պարոն Նահապետյան, պետական գնումների այսօրվա համակարգը որքանո՞վ է արդյունավետ՝ պետական եւ մասնավոր հատվածի կազմակերպությունների համար։ Այս 2 տարիների ընթացքում գնումների ոլորտում իրավախախտումների ու հովանավորչությունների դեպքերի բացահայտումը հնարավորություն տալի՞ս է՝ բացառելու այն, որ ապագայում համակարգն այլեւս նման կերպ չի աշխատի։ - Պետության տեսակետից գնումների համակարգի արդյունավետությանն անդրադառնալիս պետք է երեք հարց տանք. ի՞նչ ենք գնում, ի՞նչ գնով, ինչի՞ համար։ Հայաստանը գնում է տեխնիկական առաջադրանքին առերեւույթ համապատասխանող ապրանքներից ամենաէժանը, որը միշտ չէ, որ լավագույն ընտրությունն է։ Հետեւաբար, որակյալ ապրանք գնելու համար պետք է հնարավորինս քիչ անորոշության տեղ թողնես տեխնիկական առաջադրանքով նախատեսվող որակների մեջ։ Բայց ահա այստեղ էլ ծագում է կոռուպցիոն ռիսկը։ Որովհետեւ շատ մանրամասն տեխնիկական առաջադրանքը, որպես կանոն, մրցույթում շատ կոնկրետ մասնակցի կանխատեսելի հաղթանակի է հանգեցնում։ Սա փակ շղթա է, որը պետք է ճեղքել։ Այս առումով լավ լուծում կլինի տեխնիկական առաջադրանքների հանրային քննարկումը, որտեղ քաղաքացիները եւ մատակարարները կկարողանան ապրանքի նվազագույն որակին առաջադրվող ողջամիտ պայմաններ առաջարկել։ Սա կբերի մրցակցության, թափանցիկության եւ մատակարարված ապրանքի որակի բարելավման։ Եվ երրորդ հարցը. ինչի՞ համար ենք մենք դա գնում։ Այսօր պետական գնումներն ունեն իներցիաներ, որոնց բերումով այդ ապրանքը կամ ծառայությունն ամեն անգամ գնվում է, բայց միանշանակ չէ, որ դրա անհրաժեշտությունը կա։ Թեեւ տրամաբանությունը հուշում է, որ բյուջետավորումը պետք է բխեր պետական ծրագրերից եւ հստակ հաշվարկվեր, թե որ ծրագրի իրականացման համար ինչ է անհրաժեշտ լինելու, բայց այսօր դա չկա, հետեւաբար մեր ծախսերը պլանավորվում են խիստ մոտավորապես, եւ շատ սովորական բաները դառնում են չնախատեսված հրատապ ծախսեր։ Մեր գերատեսչությունները ունակ չեն ցանկալի որակով գնահատել իրենց առաջիկա տարվա ծախսերը, եւ դա համակարգային խնդիր է։ Ինչ վերաբերում է չարաշահումների բացահայտմանը, իհարկե, դրանք կզսպեն առանձնակի լկտիություն դրսեւորող կոռուպցիոներներին, բայց մենք պիտի հաշվի առնենք, որ չարաշահումներ կան, որովհետեւ չարաշահումների լայն հնարավորություններ տվող, չարաշահման դրդող մեխանիզմներ կան․ համակարգն է թելադրում աշխատելաոճը։ - Պետական գնումների ներկայիս համակարգը ապահովո՞ւմ է արդյոք պետության նախաձեռնած կապիտալ ծախսերի կատարումը։ - Կապիտալ ծախսերի մասով մենք ունեինք խիստ թերակատարում, որը պետական պաշտոնյաները պայմանավորում էին վերահսկողության եւ որակի երաշխիքների բացակայությամբ, ինչը փորձ արվեց լուծել՝ 100 տոկոս բանկային երաշխիքի պահանջ մտցնելով։ Բայց հիմա եւս խնդիրը լուծված չէ, որովհետեւ դաշտը դեռ պիտի ադապտացվի այդ նոր պայմաններին, եւ դեռ պիտի ձեւավորվեն այդ ծավալները սպասարկելու ունակ ընկերություններ։ Ինձ ամենամոտ օրինակը՝ մեր գյուղի խմելու ջրի համակարգի կառուցման աշխատանքները չեն կատարվում, որովհետեւ գործն այնքան մեծ, եւ գինն այնքան հարմար չէ, որ խոշոր կազմակերպությունը հանձն առնի, բայց փոքր կազմակերպությունն էլ այդ ծավալի բանկային երաշխիք չի կարող ստանալ։ Այս ծախսը թերակատարվում է։ Եվ այս խնդիրը կա շատ ու շատ այլ տեղերում։ - Անդրադառնանք պետական գնումների մասնագետների կրթության եւ վերապատրաստումների հարցին․ արդյոք ունե՞նք պետական կարիքները գնահատողների եւ գնումների պլանավորման մասնագետների փորձի պակաս։ - Իմ գնահատմամբ՝ մենք ունենք կարողությունների պակաս։ Եվ դա սոսկ ծախսեր պլանավորողների գիտելիքների կամ կարողությունների պակաս չէ։ Դա պետական ապարատում ռազմավարական մտածողության եւ ռազմավարական գործընթացի ձախողման խնդիր է։ Չի կարող ամենալավ ծախսեր պլանավորողն անգամ գնահատել, թե ինչ ծախսեր են արվելու, եթե այդ ծախսերի կարիքն ունեցող բաժինը չի կարողանում իր աշխատանքի ճանապարհային քարտեզ ու անելիքներ ձեւակերպել։ Եթե ծախսեր պլանավորողը չգիտի, թե այս մարդիկ ուր են գնում, որ ճանապարհով եւ ինչի համար, ո՞նց իմանա, թե ինչ են ծախսելու։ Կրթական համակարգը թերանում է ամենուր եւ գրեթե ամեն ինչում, բայց էստեղ հարցը սոսկ կրթական չէ։ Աշխարհի բոլոր երկրներից կրթված մասնագետներ էլ բերես՝ գնումներդ պլանավորելու այս հարցը չի լուծվելու։ Սա շատ լայն, համակարգային խնդիր է։ - Գնումների թերի պլանավորման եւ կարիքների ոչ ճիշտ գնահատման արդյունքում, ինչպես նաեւ ֆորս-մաժորային իրավիճակների ժամանակ անհրաժեշտ է լինում հրատապության կարգով գնումներ իրականացնել։ Ներկայումս այստեսակ գնումների դեպքում կոռուպցիոն ռիսկերը վերահսկելի՞ են։ - Հրատապ գնումների մասին շատ է խոսվել, այդ հարցով հակակոռուպցիոն փորձագետները բազմաթիվ առաջարկներ ունեն, եւ այդտեղ զսպել պետք է, որովհետեւ չի կարող ամեն տարի «Նոր տարին» անակնկալ գալ ու դառնալ հրատապ գնման պատճառ։ Բայց այս խոշոր ու երեւացող «աղբը» մաքրելուց հետո, միեւնույն է, հարցը չի լուծվի, քանի դեռ մենք հանրային կառավարման համակարգի ռեֆորմ չենք արել ու չենք ստեղծել ապարատ, որն ունակ է ասելու՝ ո՞ւր է գնում, ի՞նչ ճանապարհով ու այդ ճանապարհին ի՞նչ է ծախսելու։ Արփի Ավետիսյան
19:22 - 29 օգոստոսի, 2020
Գնումների բողոքարկման խորհրդի խնդրահարույց որոշման պատճառով «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ն  ներառվել է «սև ցուցակում»

Գնումների բողոքարկման խորհրդի խնդրահարույց որոշման պատճառով «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ն ներառվել է «սև ցուցակում»

Պահնորդական ծառայություններ մատուցող «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ի հիմնադիր և տնօրեն Հովհաննես Պետրոսյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների ոլորտում մասնավոր ընկերությունների համար ստեղծված խնդիրների շուրջ։ Ընկերության տնօրենը մեր զրույցում անդրադարձել է այս տարվա հունվարին Ֆինանսների նախարարության նախաձեռնած ընթացակարգին, որի արդյունքում «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ն մինչ 2022 թվականը ներառվել է գնումների գործընթացին մասնակցելու իրավունք չունեցող ընկերությունների ցանկում։ Նախ ներկայացնենք նախարարության հիմնավորումները և ընկերության հակափաստարկները։ Այս ընթացակարգի նախաձեռնողը եղել է «Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր»  (ԲԷՑ) ՓԲ ընկերությունը՝ այն պատճառաբանությամբ, որ «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ն, հաղթող ճանաչվելով «ԲԷՑ-ԳՀԾՁԲ-19/56» գնման ընթացակարգում, սահմանված ժամկետում չի ներկայացրել իր հաստատած պայմանագիրը, այն ուժի մեջ մտնելու փաստը ֆիքսելու վերաբերյալ լրացուցիչ համաձայնագիրը, ինչպես նաև պայմանագրի և որակավորման ապահովումները՝ բանկային երաշխիքի տեսքով։ Ընկերության տնօրեն Հովհաննես Պետրոսյանը պնդում է սակայն, որ ԲԷՑ-ի պատճառաբանությունը, թե «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ն չի ներկայացրել հաստատված պայմանագիրը, ճիշտ չէ, քանի որ վերջինս ներկայացվել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 16-ին։ Ինչ վերաբերում է պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու փաստը ֆիքսելու լրացուցիչ համաձայնագրին և բանկային երաշխիքին, ապա ինչպես նշեց Պետրոսյանը, դրանց չներկայացումը հիմնավոր պատճառ ունի։ Բանն այն է, որ միաժամանակյա բանակցություններն անկացվել են օրենքի խախտմամբ։ Բանակցությունների արդյունքում մրցույթին մասնակից մեկ այլ ընկերություն՝ «Պահապան1» ՍՊԸ-ն, գնային առաջարկն իջեցրել է ինքնարժեքից, որի արդյունքում «Տրանս-Սֆեր» ընկերությունը նույնպես նվազեցրել է։ Գնահատող հանձնաժողովն էլ, ինքնարժեքից ցածր գնային առաջարկի ներկայացումը բացառելու փոխարեն, թույլատրել է այն, որի արդյունքում «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ն հայտնվել է անելանելի դրության մեջ։ Այս ամենը հանգեցրել է ոչ բարեխիղճ մրցակցության, որը հակասում է պետական գնումների սկզբունքներին։ Վերոնշյալ գործընթացում առաջին խնդրահարույց կետն այն է, որ 2020 թվականի փետրվարի 24-ին ՀՀ Գնումների բողոքարկման խորհրդի YouTube-յան էջում տեղադրված տեսանյությում վերոնշյալ բողոքը քննող Լևոն Օհանյանը չէր բավարարել Ֆինանսների նախարարության (այսուհետ՝ ՖՆ) նախաձեռնած ընթացակարգը և «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ին չէր ընդգրկել գնումների գործընթացին մասնակցելու իրավունք չունեցող ընկերությունների ցանկում։ Սակայն ընկերության ղեկավարը թղթային տարբերակով այլ որոշում է ստացել, որում բողոքներ քննող անձը բավարարում է ՖՆ նշված ընթացակարգը։ Բողոքներ քննող անձը «Տրանս-Սֆեր» ընկերության հինավորումները համարել է անհիմն, քանի որ ընթացակարգի քննության արդյունքում Գնահատող հանձնաժողովի գործողութունների վերաբերյալ որևէ խախտում չի արձանագրել, որը կարող էր հանգեցնել մասնակցի՝ այս դեպքում՝ «Տրանս-Սֆեր» ՍՊԸ-ի իրավունքների և օրինական շահերի խախտմանը։ Բացի այս՝ որոշման մեջ նշվում է նաև, որ «Պահապան1» ՍՊԸ-ն գնային առաջարկի նվազեցում արել է միայն թիվ 2 չափաբաժնի մասով, որը չէր կարող հանգեցնել «Տրանս-Սֆեր» ընկերության ծայրահեղ անբարեխիղճ պայմաններում հայտնվելուն։ Այսպիսով, կարող ենք փաստել, որ Բողոքներ քննող անձի հրապարակային և թղթային որոշումները, մեղմ ասած, հակասում են իրար։ Բացի այս՝ Հովհաննես Պետրոսյանը նշեց, որ բողոքարկման խորհրդին հայտնել են, որ երկու չափաբաժիններից կազմված մրցույթի պայմանագրերը իրենց ներկայացվել են մեկ չափաբաժնով՝ ընդհանուր գումարով․ «Վերջինս ստորագրվել ու ներկայացվել էր, հրապարակային որոշման հիմքն էր եղել։ Հետագայում կեղծել են, թե առանձին չափաբաժնով հրաժարվել եմ կնքել պայմանագիրը։ Մեր պահանջով՝ ԲԷՑ-ը գնումների բողոքարկման խորհրդին ներկայացրել էր «Պահապան1»-ի հետ պայմանագրի կնքման որոշումը։ Պարզվել էր, որ ընկերության առաջարկած 26 մլն 500 հազար դրամի փոխարեն պայմանագիրը կնքվել է մոտ 29 մլն 200 հազար դրամով, որն օրենքի բացահայտ խախտում է»։ Ընկերության ղեկավարը համոզված է, որ ԲԷՑ-ի գնումների համակարգողը դիտավորությամբ է մրցույթը տարել բանակցությունների՝ իմանալով, որ «Պահապան1»-ի ներկայացված գինը շատ ավելի բարձր է։ «Այս խնդրով 2020 թվականի հունվարին հանդիպել ենք ֆինանսների փոխնախարար Կարեն Բրուտյանին։ Վերջինս էլ չի հերքել, որ բանակցություն անցկացնելու իրավունք չկար և խախտել են կարգը։ ԲԷՑ-ը պարտավոր էր պայմանագիրը կնքելու մասին որոշումը հրապարակել սահմանված ժամկետում, բայց Բողոքարկման խորհրդի նիստից հետո նոր միայն հրապարակել են։ Պարզվել է, որ «Պահապան1»-ի հետ 15 տոկոսով ավելի բարձր գնով են կնքել, ինչը ևս խախտում է։ Փոխնախարարը, իմանալով տվյալ մրցույթում կատարված խախտումները, դիտավորությամբ բողոք է ուղարկել գնումների բողոքարկման խորհրդին՝ իմ ընկերությանը «սև ցուցակ» գցելու համար։ Ինձ համար անհասկանալի է՝  ինչո՞ւ էր Կարեն Բրուտյանը շահագրգռված իմ ընկերությանը «սև ցուցակ» գցելու հարցում։ Ըստ իս՝ փոխնախարարի հովանավորչությունը կա, քանի որ գնումների Բողոքարկման խորհուրդը իր ղեկավարության ներքո է», - մեր զրույցում նշեց Հովհաննես Պետրոսյանը։ Պետրոսյանն ասաց, որ «Պահապան1» ՍՊԸ-ն նախկին «Պահապան» ՍՊԸ-ն է, որը, ըստ ՀՀ Ոստիկանությունից ստացված գրության, 2019 թվականի սեպտեմբերի 6-ին անվանափոխվել է «Պահապան1»-ի։ Հենց նույն գրությունում նշված է, որ ընկերությունը զենք և փամփուշտներ պահելու և օգտագործելու թույլտվություն ստացել է անվանափոխությունից ավելի վաղ՝ 2019 թվականի փետրվարի 1-ին։ Ստացվում է, որ լիցենզիայում անվանափոխություն է եղել, սակայն նշված թույլտվությունը դեռևս հին անվանմամբ է։ Ներկայացված գործընթացի մասով ընկերության ղեկավարը դիմել է վարչապետին։ Նաև ներկայացրել է ևս երկու մրցույթներում իր նկատած խախտումները։ Առաջինը՝ ԵՊԿ-ԳՀԾՁԲ-20/01 մրցույթում «Պահապան1» ՍՊԸ-ի առաջարկած 88․000.000.դրամը բանակցությունների արդյունքով նվազեցվում է՝ 60․000.000 դրամով, ճանաչվում է հաղթող, սակայն պայմանագրիը կնքվում է ավելի բարձր գումարով։ Երկրորդը՝ ԲԻ-ԳՀԾՁԲ-19/05 մրցույթում տեխնիկական բնութագրով պահանջ է եղել՝ զենքը և փամփուշտները պահելու և օգտագործելու համապատասխան թույլտվություն: Տվյալ թույտվությունն ունենալու փաստը, գնումների համակարգողի պնդմամբ, առկա է եղել, սակայն Պետրոսյանը համոզված է, որ «Պահապան1» ՍՊԸ-ն նման թույտվություն չունի:  Այժմ Պետրոսյանի գրությունն ուղարկվել է Պետական վերահսկողական ծառայություն, այն  քննության փուլում է։  Ըստ Պետական ռեգիստրի տվյալների՝ «Պահապան1» ՍՊԸ-ն գրանցվել է 2019 թվականի օգոստոսի 21-ին, սակայն ՀՀ Ոստիկանության գրությունում նշված էր, որ ընկերությունն իր պահնորդական գործունեության լիցենզիան ստացել է 2016 թվականի փետրվարի 6-ին։ Պետական ռեսգիստրում նշված է, որ ընկերության հիմնադիրը Աննա Կոտիկին Վանեցյանն է։ Ըստ ընտրողների ռեգիստրի՝ ՀՀ-ում կա միայն մեկ Աննա Կոտիկի Վանեցյան, որը գրանցված է Ավան Առինջ, 2 մկրշ․ 3/3 36 հասցեում։ Պարզվում է, որ Աննա Վանեցյանը այն նույն անձն է, որին  հագուստի և  պարագաների արտադրությամբ զբաղվող «Պահապան» ՍՊ ընկերության տնօրեն Վիկտորյա Մելիք-Սարգսյանը 2019 թվականի փետրվարի 5-ին լիազորել է ստորագրել «ՀՀ ԱԱԾ-ՏՆՏՎ-ԷԱՃ-1/19-ՀԱՆԴԵՐՁԱՆՔ ԵՎ ԿՈՇԿԵՂԵՆ» ծածկագրով Էլեկտրոնային աճուրդի անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը՝ իր էլեկտրոնային ստորագրությամբ։ Դեռևս 2014 թվականին «Հետք» պարբերականը գրել էր, որ վերոնշյալ «Պահապան» ՍՊԸ-ի տնօրեն Վիկտորյա Մելիք-Սարգսյանը ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանի նախկին դատավոր (մինչ 2017թ․) Գրիշա Մելիք-Սարգսյանի դուստրն է։ Ստացվում է, որ պահնորդական գործունեությամբ զբաղվող «Պահապան1» ՍՊԸ-ի հիմնադիր Աննա Վանեցյանը փոխկապակցված է հագուստի և  պարագաների արտադրությամբ զբաղվող «Պահապան» ՍՊ ընկերության տնօրեն  Վիկտորյա Մելիք-Սարգսյանի հետ։ Ընկերությունների մասին անհրաժեշտ տեղեկությունները և նշված լիազորագիրը՝ ստորև։ Հագուստի և  պարագաների արտադրությամբ զբաղվող «Պահապան» ՍՊԸ-ն 2020 թվականի ապրիլի 23-ին 2 տարի ժամկետով ներառվել է գնումների գործընթացին մասնակցելու իրավունք չունեցող ընկերությունների ցանկում։ Սակայն, ընկերությունը 2020 թվականի ապրիլի 29-ին դիմել է Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարան՝ վերոնշյալ որոշումը անվավեր ճանաչելու պահանջով։ 16.05.2020թ. Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի 04.05.2020թ. թիվ ԵԴ/12901/02/20 որոշման հիման վրա հանվել է գնումների գործընթացին մասնակցելու իրավունք չունեցող ընկերությունների ցանկից՝  մինչև տվյալ գործով վերջնական դատական ակտի օրինական ուժի մեջ մտնելը: Նշենք նաև, որ ԲԷՑ-ի հրապարակած պայմանագրին կցված չէ «Պահապան1» ընկերության ներկայացրած բանկային երաշխիքը։ Այն պետք է ներկայացվեր՝ ըստ ՀՀ կառավարության 526-Ն որոշման 7-րդ մասի 32-րդ հոդվածի «գ» ենթակետի, քանի որ պայմանագրի արժեքը գերազանցում է գնումների բազային միավորի տասնապատիկը՝ 10 մլն դրամը։ 2020 թվականի օգոստոսի 10-ին հարցումով դիմել էինք ԲԷՑ, որպեսզի տրամադրեն վերոնշյալ ընկերության ներկայացրած բանկային երաշխիքը։ Սակայն ԲԷՑ ՓԲԸ-ն այն չի տրամադրել՝ պատճառաբանելով, որ հարցումով պահանջվող փաստաթուղթը բանկային գաղտնիք է։ Սակայն հարկ է նշել, որ և՛ ARMEPS համակարգում, և՛ Tender Monitoring հարթակում կան պայմանագրեր, որոնց կցված են հաղթող ընկերությունների ներկայացրած բանկային երաշխիքները։ Արփի Ավետիսյան
20:39 - 20 օգոստոսի, 2020
Վայոց ձորի մարզպետարանում 4 տարի շարունակ ներկայացուցչական ծառայությունները ձեռք են բերվում խնդրահարույց ընթացակարգերով

Վայոց ձորի մարզպետարանում 4 տարի շարունակ ներկայացուցչական ծառայությունները ձեռք են բերվում խնդրահարույց ընթացակարգերով

Պետական գնումների համակարգում մեկ անձից իրականացվող գնումների հիմնավորվածությունը շարունակում է լինել խնդրահարույց։ Պետական գնումների վերաբերյալ Infocom-ի իրականացրած հարցազրույցների շարքում ոլորտի փորձագետները եւս խոսել են «մեկ անձ» գնման ընթացակարգի թերությունների մասին։ Թեմայի շրջանակներում ուսումնասիրել ենք 2017-2020 թվականներին Վայոց ձորի մարզպետարանի՝ ներկայացուցչական ծառայությունների ձեռքբերման գործընթացը, որը եւս առնչվում է մեկ անձից գնման ընթացակարգին։  Վայոց ձորի մարզպետարանը նշյալ ժամանակահատվածում պայմանագիր է կնքել Արման Սարգսյան Ա/Ձ-ի հետ․ վերջինս պարտավորվել է ներկայացուցչական ծառայություններ մատուցել:  Արդյոք պահպանվե՞լ է գնման գործընթացի թափանցիկությունը 2017-2019 թվականներին Արման Սարգսյան Ա/Ձ-ի՝ արդեն իսկ մատուցած ծառայությունների մասով PPCM գնումների էլեկտրոնային համակարգի պայմանագրեր դաշտում առկա չէ որեւէ հրապարակում՝ հանձման-ընդունման ապրանքագրերի եւ ապրանքների մատակարարման հարկային հաշիվների վերաբերյալ: Բացակա փաստաթղթերի պատճառով գնման ընթացակարգը թափանցիկ չէ՝ տեսնելու՝ արդյոք պայմանագրի շրջանակում ձեռք բերվող ծառայությունները (ապրանքները) պատշաճ կերպով կատարվա՞ծ են, թե՞ ոչ:  2017-2020 թվականներին կնքված պայմանագրերում ծառայությունը մատուցող Ա/Ձ-ի հասցեն նշված է ք․ Եղեգնաձոր, Կամոյի 2/11, սակայն 2018-2019 թվականների հանձնման ընդունման ակտերում ընկերության հասցեն այլ է՝ ք․ Գլաձոր 29Փ 9: Նշենք, որ, ըստ ՊԵԿ կայքի, ընկերությունը հիմնադրվել է 2001 թվականին, գործունեության տեսակն է՝  «Այլ մանրածախ առեւտուր՝ ոչ մասնագիտացված խանութներում»։ Ընթացակարգային թերություններ եւ «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքին անհամապատասխանություններ Ինչպես արդեն նշել էինք՝ 2017-2019 թվականներին մատակարարված ապրանքների հանձնման ընդունման ակտերը տեղադրված չէին գնումների համակարգում։ Նշվածները ստացանք հարցման միջոցով՝ այս տարվա օգոստոսի 3-ին։  Քանի որ, ըստ ՀՀ կառավարության թիվ 526-Ն որոշման 23-րդ կետի 4-րդ ենթակետի 10-րդ տողի, ներկայացվող ընթացակարգի պայմանագրերով նախատեսված ապրանքների ձեռքբերումը պետք է իրականացվեր պատվիրակությունների ընդունման, արտասահմանյան այցելությունների կազմակերպման նպատակով, հարցման միջոցով տեղեկացանք, թե Վայոց ձորի մարզպետարանը 2017-2019 թվականներին եւ 2020 թվականի առաջին ամիսներին որքան հանրապետական եւ օտարերկրյա պատվիրակություններ է ընդունել։ Ստորեւ ներկայացնում ենք ուսումնասիրվող տարիներին կնքված պայմանագրերում նշված եւ փաստացի մատակարարված ապրանքների, ինչպես նաեւ այդ տարիներին հյուրընկալված պատվիրակությունների քանակները։ 2017 թվականի փետրվարի 23-ին կնքվել է ՎՁՄ ԲԸԱՀԾՁԲ-04/17 ծածկագրով պայմանագիր, որի կատարման մասին փաստող հանձման-ընդունման արձանագրությունը ներկայացվել եւ իրականացվել է 2017 թվականի հոկտեմբերի 17-ին: Նախ նշենք, որ հանձնման-ընդունման ակտը չի համապատասխանում պայմանագրում կցված ակտի օրինակելի ձեւին․ նշված չէ ապրանքների մատակարարման ժամանակացույցը։ Արձանագրության մեջ նշվում է, որ 30.01.2017թ․-10.10.2017թ․ կատարել է պայմանագրով սահմանված ապրանքների մատակարարումը, այսինքն՝ նշված 30.01.2017թ․ իրականացված մատակարարումը եղել է պայմանագիր կնքելուց առաջ: Փաստաթղթից պարզ է դառնում նաեւ, որ պայմանագրի շրջանակում կատարվել է փուլային մատակարարում, սակայն ամեն անգամ չի կատարվել պատշաճ հանձնում եւ ընդունում՝ վաճառողի ու պատվիրատուի միջեւ, ներկայացվել է ընդամենը 1 հանձնման-ընդունման ակտ, ըստ որի՝ մատակարարվել են պայմանագրով նախատեսված բոլոր ապրանքները։ 2018 թվականի մարտի 1-ին կնքվել է ՎՁՄ ՄԱԾՁԲ-08/18 ծածկագրով պայմանագիր, համաձայն որի՝ մատակարարը պետք է մատուցի 300․000 ՀՀ դրամի ներկայացուցչական ծառայություններ: Ի տարբերություն 2017 թվականի՝ պայմանագրի շրջանակում ընդունվել են 3 հանձման-ընդունման արձանագրություններ, որոնք համապատասխանում են պայմանագրին կից օրինակելի ձեւին: Սակայն, վերոնշյալ աղյուսակից կարող ենք նկատել, որ պայմանագրով նախատեսված ապրանքներից որոշների դեպքում քանակները խախտվել են, իսկ որոշներն ընդհանրապես չեն մատակարարվել։ Պայմանագրում նշված է, որ ապրանքները պետք է մատակարարվեին կարիք առաջանալուց հետո 2 աշխատանքային օրվա ընթացքում։ Այսինքն՝ որոշ ապրանքների չմատակարարումը եղել է այն պատճառով, որ դրանց կարիքը չի եղել։ Հետեւաբար, պլանավորումն ի սկզբանե տեղի չի ունեցել իրական կարիքների գնահատմամբ։ 2019 թվականի փետրվարի 1-ին կնքվել է ՎՁՄ-ՄԱԾՁԲ-02/19 ծածկագրով պայմանագիր, համաձայն որի՝ մատակարարը պետք է մատուցի 300․000 ՀՀ դրամի ներկայացուցչական ծառայություններ: Զարմանալի է, որ այս պայմանագրով եւս նախատեսել են ձեռք բերել այն նույն ապրանքները, որոնք նախատեսվել էին նախորդ 2 տարիներին։ Հաշվի չի առնվել այն փաստը, որ 2018 թվականին որոշ ապրանքների կարիք չի եղել, դրանք չեն մատակարարվել։ Նույն պատկերը եղել է նաեւ 2019 թվականին։ Պայմանագրի շրջանակում ընդունվել է հանձման-ընդունման 3 արձանագրություն: Փաստացի մատակարարված ապրանքների քանակները չեն համապատասխանում պայմանագրով սահմանվածին։ Երկրորդ գրաֆիկից պարզ է դառնում, որ թե՛ հանրապետական, թե՛ արտերկրի պատվիրակությունների ընդունելության քանակները տարբեր են եղել, սակայն բոլոր տարիներին նույն քանակությամբ ապրանքներ են պլանավորել գնել, որը եւս վկայում է գնման պլանավորման արդյունավետության պակասը։ Արդեն այս տարի Վայոց ձորի մարզպետարանը ներկայացուցչական ծառայությունների ձեռքբերման պայմանագիր է կնքում դարձյալ նույն ընկերության՝ Արման Սարգսյան Ա/Ձ-ի հետ՝ գրեթե նույն քանակությամբ ապրանքներ նախատեսելով, որոնցից շատերի կարիքը 2018-2019թթ․ չէր եղել եւ դրանք չէին մատակարարվել։ Պայմանագիրը ՝ ստորեւ։ Բացի վերոնշյալները՝ հարցման միջոցով փորձել էինք հասկանալ՝ արդյոք մարզպետարանը այլ ընկերությունների հարցումներ ուղարկե՞լ է՝ գնային առաջարկների ստացման եւ շուկայի ուսումնասիրության նպատակով։ Վայոց ձորի մարզպետարանից ստացած պատասխանից պարզ դարձավ, որ մարզպետարանը ՎՁՄ-ՄԱԾՁԲ-09/20, ՎՁՄ-ՄԱԾՁԲ-02/19, ՎՁՄ ՄԱԾՁԲ-08/18, ՎՁՄԲԸԱՀԾՁԲ-04/17 ծածկագրերով պայմանագրերը կնքել է՝ հիմք ընդունելով «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետը,  համաձայն որի՝ պայմանագիրը կնքվել է մեկ անձից եւ այլ ընկերությունների գնային առաջարկ ստանալու վերաբերյալ հարցում չի ուղարկվել:  Իրենց հիմնավորմամբ, այո, մարզպետարանը կարող էր այլ ընկերություններին գնահարցում չուղարկել։ Սակայն հարկ է նշել, որ կնքված պայմանագրի մասին հայտարարություններում որպես գնման ընթացակարգի հիմնավորում ներկայացվել է «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-րդ կետը, այն է՝ գնման ենթակա ապրանքը, աշխատանքը կամ ծառայությունը հնարավոր է ձեռք բերել միայն մեկ անձից, որը պայմանավորված է նրա հեղինակային եւ հարակից իրավունքներով, հատուկ կամ բացառիկ իրավունքի առկայությամբ, եւ նոր միայն իրենց նշած՝ ՀՀ կառավարության 04․05․2017թ․ թիվ 526-Ն որոշման 23-րդ կետի 4-րդ ենթակետի 10-րդ տողի համաձայն, այն է՝ պատվիրակությունների ընդունման, արտասահմանյան այցելությունների կազմակերպման նպատակով ապրանքների, աշխատանքների եւ ծառայությունների ձեռքբերում՝ բացառությամբ օդային փոխադրումների գործակալներից ավիատոմսերի ձեռքբերման: Այսինքն, ըստ գնումների էլեկտրոնային համակարգում տեղադրված հայտարարության, միայն հարցման պատասխանում նշված կետը չէ, որ դրվել է ընթացակարգի հիմքում, այլ նաեւ հեղինակային եւ հարակից, հատուկ կամ բացառիկ իրավունքի առկայությունը։ Ստացվում է, որ տվյալ Ա/Ձ-ն պետք է ներկայացներ փաստաթուղթ, որն ապացուցում է պայմանագրում տեղ գտած ապրանքների մասով նշված իրավունքներից որեւէ մեկի առկայությունը։ Ակնհայտ է, որ մատակարարված ապրանքատեսակների գծով (կոնֆետ, սեւ թեյ, սուրճ, եւն) չէր կարող լինել որեւէ հեղինակային եւ հարակից, հատուկ կամ բացառիկ իրավունքի առկայություն։ Հետեւաբար, կամ մեզ ուղարկված պատասխանում, կամ կնքված պայմանագրի մասին հայտարարություններում մարզպետարանը սխալ է նշել գնման ընթացակարգի հիմնավորումը։ Այսպիսով, կարող ենք փաստել, որ շուրջ 4 տարի է՝ Վայոց ձորի մարզպետարանում ներկայացուցչական ծառայությունները ձեռք են բերվում ընթացակարգային խախտումներով, իսկ դրանց վերաբերյալ փաստաթղթերը օնլայն հարթակում հասանելի չեն, հետեւաբար չի պահպանվում նաեւ պետական գնումների թափանցիկության սկզբունքը։ Արփի Ավետիսյան
17:16 - 15 օգոստոսի, 2020
Գնումների գործընթացների տոտալ վերահսկողության համար 30 աշխատակից է անհրաժեշտ լինելու․ պետությունը նման ռեսուրս չի կարող իրեն թույլ տալ․ Կարեն Մնացականյան

Գնումների գործընթացների տոտալ վերահսկողության համար 30 աշխատակից է անհրաժեշտ լինելու․ պետությունը նման ռեսուրս չի կարող իրեն թույլ տալ․ Կարեն Մնացականյան

Պետական վերահսկողական ծառայության Գնումների գործընթացների վերահսկողության վարչության պետ Կարեն Մնացականյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների ոլորտի խնդիրների, իրականացվող վերահսկողության եւ առաջարկվող փոփոխությունների մասին։ - Պարո՛ն Մնացականյան, Պետական վերահսկողական ծառայությունն այս 2 տարիների ընթացքում գնահատե՞լ է «Գնումների մասին» օրենքի արդյունավետությունը։ - Իհարկե, գնահատել ենք։ Պետական վերահսկողական ծառայությունն անընդհատ այդ գործընթացի մեջ է։ Կոպիտ ասած՝ սա բնականոն ընթացք ունեցող պրոցես է, որն անընդհատ միջամտություն, վերահսկողություն ու փոփոխություններ է պահանջում։ Իսկ ՊՎԾ-ն, որպես վերահսկողություն իրականացնող կառույց, այսպես ասած, դաշտային աշխատանքների մեջ է։  ՊՎԾ-ն իր ամենօրյա աշխատանքի ընթացքում հանդիպում է այն խոչընդոտներին, որոնք իրավական մասով կազուսներ կարող են առաջացնել տնտեսվարողների համար։ Նմանատիպ գործընթացները պարբերաբար գնահատվում են պրակտիկորեն, ու տեղեկանքի տեսքով ամեն անգամ վարչապետին են ներկայացվում մեթոդական փոփոխությունների առաջարկություններ, համակարգի բարելավման մոտեցումներ, որոնք ուղարկվում են Ֆինանսների նախարարություն՝ հետագա ընթացք ստանալու նպատակով։ Չկա խնդիր, որին ՊՎԾ-ն չանդրադառնա ու առաջարկություններ չներկայացնի։ Այս առումով առավել կենտրոնացած ենք, որ ռիսկերի զսպման կամ կանխարգելման պրոցեսը նույնիսկ ավտոմատացված լինի, քանի որ ավտոմատացման համակարգից հետո կարող ենք սուբյեկտիվ, ոչ պատշաճ վերաբերմունքը, ոչ մրցակցային փոխհարաբերությունները ինչ-որ ձեւ զսպել։ Այս մասով ՊՎԾ-ի դերը շատ մեծ է։ Տնտեսվարողների արձագանքն առաջինը մենք ենք ստանում՝ բողոքների, նամակների տեսքով՝ թե օրենդրական կարգավորումների անհամապատասխանությունների մասով, թե՛ ոչ մրցակցային պայմանավորվածությունների, թե՛ այլնի։ Կարծում ենք՝ ճիշտը ՊՎԾ-ի տված տեղեկանքներով այդ արձագանքին հետեւողական ընթացք տալն է։  Մեկ տարվա ընթացքում բազմաթիվ են եղել առաջարկությունները, ու դրանք հենց այնպես չեն ներկայացվել, փաստացի իրականացված գործարքների, դրանց արդյունքում վեր հանված բազմաթիվ խնդիրների մասով անընդհատ նոր առաջարկություններ են լինում։  - Կա՞ն առաջարկներ, որոնք արդեն իրավական ակտի տեսք են ստացել։ - Շատ առաջարկներ կան, որոնք այս պահին քննարկվում են հենց Ազգային ժողովում։ Պատգամավորների հետ համատեղ խումբ է ստեղծվել, որտեղ քննարկվում են բոլոր առաջարկությունները։ Պարբերաբար քննարկումներ են ընթանում նաեւ Ֆինանսների նախարարության, փոխվարչապետի մակարդակով։ Նախագծեր կան, որոնք ընթացքում իրավական ակտի կարգավիճակ կստանան, բայց, ինչպես նշեցի, անընդհատ փոփոխվող գործընթաց է, որովհետեւ իրավական ակտ մշակելը մի բան է, դրա կիրառությունն ու հասարակական արձագանքը, տնտեսվարողների արձագանքը՝ մի ուրիշ։ - Սովորաբար ի՞նչ ընտրանքով են տեղի ունենում գնումների գործընթացներին վերաբերող ուսումնասիրությունները։  - ՊՎԾ-ն, որպես վերահսկող հիմնարկ, ունի երկու գործիք․ մեկն ուսումնասիրությունների իրականացնում է․ սա տեղի է ունենում ծառայության ղեկավարի հանձնարարությունների հիման վրա՝ համաձայնեցվելով վարչապետի հետ։ Այս աշխատանքը բնույթով շատ ռեսուրսատար է։ Երկրորդ գործիքը մշտադիտարկումն է։ Սա հիմնականում իրականացվում է էլեկտրոնային շտեմարանների ուսումնասիրությամբ՝ մեր աշխատակիցների անմիջական գործողություններով, ապա հանրագրերի ուսումնասիրմամբ։ Սակայն մեր վարչությունը քիչ ռեսուրսներ ունի։ Երկրում կիրառվող գնումների կոդերը գերազանցում են 80 հազարը։ Ամեն կոդը կարող է դառնալ գնման ընթացակարգ, մոտ 4 հազար պետական մարմին ունենք, մոտ 36 հազար գնման ընթացակարգ պիտի տեղի ունենա։ Այս առումով սուղ հաստիքներ ունենք, վարչությունը բաղկացած է հաստիքային 8 միավորից, եւ, ինչքան էլ ցանկանանք, գիշեր-ցերեկ աշխատենք, մեկ է՝ չի ստացվելու ամբողջը վերահսկել։ Ռեսուրսների սահմանափակ լինելու առումով մենք մի ձեւ ենք գտել․ աշխատակիցներից երկուսը հիմնականում մոնիթորինգ են անում հայտարարվող բոլոր ընթացակարգերը՝ բացառելու ուղղորդված գնումները, արտամրցութային պայմանավորվածությունները։ Այսինքն՝ երբ հանրային հատվածի կազմակերպությունները տեխնիկական բնութագրերի միջոցով սկսում են ուղղորդումներ իրականանցել, մենք սկզբնական փուլում վեր ենք հանում։ Հետո արդեն առաջարկություններ ենք անում հիմնարկներին՝ խնդրելով փոխել իրենց տեխնիկական բնութագրերը՝ բացառելով խտրական մոտեցումները։ Մեր առաջարկները մեծամասամբ ընդունվում են։ Հիմնական շեշտը դնում ենք կանխարգելիչ ֆունկցիայի իրականացման վրա։ Գոնե այդպես փորձում ենք հավասար պայմաններ ապահովել՝ մրցույթների նախնական փուլում։  Վերահսկողությունը մեծամասամբ իրականացվում է բողոք-դիմումների, հանրագրերի հիման վրա։ Այստեղ շատ կարեւոր է նաեւ մեդիադաշտի գործառույթը, որովհետեւ մենք պարբերաբար մամուլի հրապարակումներն ենք մշտադիտարկում, տարբեր հրապարակումների հիման վրա քրեական գործեր են հարուցվել։ Իսկ եթե կոնկրետ վարչապետից է լինում ուսումնասիրություն իրականացնելու հանձնարարությունը, այդ դեպքում արդեն Ծառայության ղեկավարարի հանձնարարագրի հիման վրա լայնածավալ ուսումնասիրություններ են իրականացվում։ - Պարո՛ն Մնացականյան, ինչպես արդեն նշեցիք՝ Գնումների գործընթացների վերահսկողության վարչությունն ունի աշխատանքային ռեսուրսների խնդիր։ Ի՞նչ քայլեր են նախատեսվում այս խնդրի լուծման նպատակով եւ որքա՞ն ռեսուրսներ են անհրաժեշտ գնումների ոլորտի լիարժեք վերահսկողության համար։ - Այս առումով չեմ կարող պատկերացնել, որ պետությունը նման տոտալ վերահսկողություն կարող է իրականացնել՝ նմանատիպ բոլոր գործարքների նկատմամբ։ Մոտավորապես ութ հաստիքային միավոր ունենք, նախատեսում ենք եւս երկուսն ավելացնել, բայց եթե տոտալ վերահսկողության մասին լինի խոսքը՝ մոտ երեսուն աշխատակից է անհրաժեշտ լինելու։ Մեզ մոտ սրա վերաբերյալ պրոցեսներ են տեղի ունենում, որպեսզի առավել խոցելի խմբերին ի հայտ բերենք։ Մշակել ենք ռիսկերի գնահատման մեխանիզմ, որովհետեւ պետությունն այսօր նման ռեսուրս չի կարող իրեն թույլ տալ՝ երեք անգամ ավելացնելով պետական ծախսերը։  - Շինարարությունը եւ դրա տեխնիկական հսկողությունը պետական գնումների համակարգում ամենակարեւոր գործընթացներից են։ Այս մասով ի՞նչ ժամանակային կտրվածքով են իրականացվում ուսումնասիրությունները։ Այժմ ընթացքի մեջ եղող շինարարությունների պայմանագրերի մասով ուսումնասիրություններ կատարվո՞ւմ են։ - Ընթացիկ վերահսկողությունը մի քիչ բարդ է, որովհետեւ շինարարական պրոցեսը ստուգելու ավելի շատ կողմեր ունի՝ գնման ընթացակարագերը, դրանց կազմակերպումը։ Բայց տեղում փաստացի աշխատանքն ու դրա արդյունավետության գնահատումն արդեն լուրջ ուսումնասիրության կարիք են ունենում, որովհետեւ պահանջվում են փորձագիտական եզրակացություններ, մասնագիտական ներուժի ներգրավում։ Այս առումով մեր գործողությունները պայմանավորված են լինում հանձնարարականներով։ Օրինակ, վարչապետն անցած տարի շինաշխատանքների մասով կոնկրետ հանձնարարություն է տվել, ուսումնասիրություն է իրականացվել, քրեական գործ է հարուցվել, պաշտոնանկություններ են եղել։  Արփի Ավետիսյան
20:32 - 12 օգոստոսի, 2020
Գնումների պլանավորման համակարգն էական բարելավումների կարիք ունի՝ անկախ ՄԺԾԾ-ի հետ համապատասխանությունից․ Արտակ Մանուկյան

Գնումների պլանավորման համակարգն էական բարելավումների կարիք ունի՝ անկախ ՄԺԾԾ-ի հետ համապատասխանությունից․ Արտակ Մանուկյան

ԱԺ «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր, Ֆինանսավարկային եւ բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ Արտակ Մանուկյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների ոլորտում անհրաժեշտ բարեփոխումների եւ արդեն իսկ կատարված փոփոխությունների արդյունավետության շուրջ։ - «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքով սահմանվում է, որ գնումներ կատարելու համար ֆինանսական միջոցներ նախատեսվում են բյուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման ապրանքների, աշխատանքների եւ ծառայությունների ձեռքբերման համար սահմանված համապատասխան հոդվածներով: Տարվա ընթացքում, սակայն, չնախատեսված գնումներ կատարելու անհրաժեշտություն է առաջանում, որը ենթադրում է միջհոդվածային փոփոխություն։ Արդյոք հավելյալ ժամանակը, որը ծախսվում է միջհոդվածային փոփոխություններ իրականացնելու համար, չի՞ խանգարում գնումները մրցակցային անցկացնելու համար նախատեսվող ժամանակին։ - Երբ իմ եւ մեր հանձնաժողովի նախաձեռնությամբ Ազգային ժողովում պետական գնումների վերաբերյալ խորհրդարանական լսումներ իրականացրինք, այս խնդրի մասին բարձրաձայնեցին հատկապես բուհական համակարգի ներկայացուցիչները, մասնավորապես՝ Ագրարային համալսարանը։ Սա, իրականում, դժվարացնում է գործընթացը եւ, մեծ հաշվով, բերում է նրան, որ պատասխանատու կամ այս դեպքում ձեռքբերում իրականացնող մարմինը ստիպված է լինում մեկ անձից գնում իրականացնել։ Այս մասին մենք տեղեկացրել ենք Ֆինանսների նախարարությանը։ Իհարկե, իրենք հակափաստարկներ ունեն, որ այս առումով խնդրի լուծումը չպետք է միակողմանի դիտարկել, այլ ընդհանուր, ողջ համատեքստում, նաեւ պլանավորման որակի բարձրացումն էլ, ի թիվս այլնի, պետք է քննարկվի։  Որպես ուղենիշ՝ պետք է նշեմ, որ մենք Ֆինանսների նախարարության հետ համատեղ գույքագրում ենք առկա խնդիրները։ Այս խնդիրը եւս գույքագրել ենք եւ պետք է փորձենք հնարավորինս քննարկել։ Բայց հասկանալի է, որ բալանսավորված մոտեցումներ պետք է լինեն։ Այնուհանդերձ, հոդվածով սահմանաչափերի ամրագրումը եւս բյուջետային կանոնների մեկ այլ մաս է։ Օրինակ, եկեք ասենք, որ այսքան գումար ենք ուզում, ծախսելու ենք այսինչ նպատակների համար եւ ընդհանրապես հոդվածների բաշխում էլ չիրականացնենք ու սկսենք վերաբաշխումներ անել։ Հասկանալի է, որ ներկայումս ճկունությունից որոշակիորեն զրկված են, բայց այնպես չէ, թե այդ ճկունությունն անհրաժեշտ չէ, որպեսզի նաեւ բյուջետային կանոնակարգումներին համապատասխան որոշակի հնարավորություններ լինեն։ Այլ բան է, որ այս համատեքստում դիտարկենք, թե շեղումների մասով ինչպես հավելյալ ճկունություն տալ, հատկապես՝ գիտահետազոտական ինստիտուտներին։ - Արդյոք գնահատող հանձնաժողովը պե՞տք է ունենա իրավասություն՝ ինքնուրույն որոշելու այն մասնակցի՝ գնումների գործընթացին մասնակցելու իրավունք չունեցողների ցուցակում ներառելու հարցը, որի հայտը մերժել է հենց հանձնաժողովը։ - Նման կարգի քննարկումներ կան։ Ես մի քանի մոտեցումներ կուզեի նշել։ Իհարկե, աշխարհը դեռեւս չունի գնումների գնահատման կամ բողոքները քննող հանձնաժողովի ունիվերսալ, լավագույն մոդել։ Ակնհայտ է, որ նշվածները պետք է լինեն անկախ, անաչառ, բայց ի՞նչ ասել է անկախը կամ ինչպե՞ս է այն ձեւավորվում․ ինչպես ՀՀ-ն, այնպես էլ աշխարհի մի շարք երկրներ, դեռ փնտրտուքի մեջ են։ Նախ ասեմ, որ 2018 թվականի դեկտեմբերին նախաձեռնվեցին փոփոխություններ, որով Ֆինանսների նախարարությունը, հասարակական կազմակերպությունները, Պետական վերահսկողական ծառայությունը կարողացան բողոքարկման հանձնաժողովի աշխատանքներն ավելի հրապարակայնացնել։ Այս առումով ես պետք է նաեւ շնորհակալությունս հայտնեմ, որ իմ՝ «Թրանսփերընսի ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնում գնումների փորձագետ լինելու տարիներին ներկայացված առաջարկը, այն է՝ բողոքները քննող հանձնաժողովի նիստերի առցանց հեռարձակումը, ներկայումս իրականացվում է e-gov.am պորտալում։  Ինչ վերաբերում է գնահատող հանձնաժողովի իրավասությունների ավելացմանը՝ հարցին պետք է շատ խորքային նայել, բայց առաջին հայացքից հարցադրումներ են առաջանում։ Չմոռանանք, որ գնահատող հանձնաժողովը որակական եւ որակավորման չափանիշների համապատասխանությունը գնահատող հանձնաժողով է, այո, գնահատում է, թե ինչքանով է տվյալ մարմինը կոմպետենտ եւ ունակ, բայց, մեծ հաշվով, փոխզսպումների մեխանիզմի համատեքստում, կարծում եմ, որ արտադատական մարմինը, որը չի ձեւավորում պատվիրատուն, ղեկավարը, ինչպես՝ գնահատման հանձնաժողովը, ոչ միայն դատարան դիմելու հնարավորություն է ընձեռում, այլ բիզնեսի համար առանցքային որոշումների ընդունման գործընթացն է հեշտացնում եւ այլընտրանք է լինում դատական համակարգի համար։ Կարծում եմ՝ այս հարցը կարելի է քննարկել, բայց այս պահին նման մոդելի ընտրության ճիշտ ժամանակը չէ։  Եթե նայենք ՏՀԶԿ-ի եւ Եվրամիության աջակցության ներքո գույություն ունեցող ՍԻԳՄԱ ծրագրի գնահատումները ՀՀ-ի համար, այնտեղ էլ բողոքարկման գործընթացի գնահատումները հիմնականում հենված են նրա վրա, որ անկախություն պետք է ապահովվի՝ զերծ մնալով որեւէ կարգի մոդելային առաջարկից, քանի որ աշխարհում դեռեւս լավագույն լուծումը չկա, լավագույն լուծումը հենվում է առկա կարողությունների վրա։ - Անդրադառնանք պետական մարմինների կարիքներին եւ իրենց իսկ գնումների պլաններին։ Ներկայումս գնումների պլանները որքանո՞վ են արտացոլում պետական մարմնի կարիքները։ - Եթե մենք դիտարկենք գնումների պլանավորման համակարգը, ապա մեկ բարեփոխում կա, որն իրականացրել է Ֆինանսների նախարարությունը։ Այն է՝ գնումների պլանավորման փուլում պլանավորումը եւս կարող է բողոքարկման առարկա լինել։ Այսինքն՝ եթե մասնակիցները, որոնք տեսնում են, որ գնումների պլանավորման փուլում առկա են այնպիսի տեխնիկական բնութագրեր, որոնք հարմարեցված են մեկ սուբյեկտի, կամ նման դրույթների պարունակումը սահմանափակում է մրցակցությունը, ապա նրանք կարող են բողոքարկել՝ նույնիսկ դեռ պլանավորման փուլում եղած վիճակում։ Կարծում եմ, որ գնումների պլանավորուման համակարգն էական բարելավումների կարիք ունի՝ անկախ ՄԺԾԾ-ի հետ համապատասխանությունից։ Վերջերս նայում էի գնումների պլանները եւ նկատեցի, որ պետական եւ հատկապես համայնքային մարմիններ կան, որոնք իրենց պլաններում ներառում են ինչպես լեդ, այնպես էլ սովորական լամպեր։ Սա պլանավորման արդյունավետության ցցուն ցուցիչներից է։ Եթե գնումների պլանավորման մասով պետական կամ համայքնային մարմիններն ունենան ռազմավարություն, ապա իրենց համար կուղենշեն՝ կամ անցում են կատարում ամբողջովին ավելի թանկ, լեդ լամպերի՝ համապատասխանաբար ավելի քիչ քանակությամբ, բայց ամեն տարի ավելի մեծ ծածկույթ ապահովելով, կարեւորում են էներգախնայողությունը եւ երկարաժամկետում ֆինանսական միջոցների արդյունավետությունը, կամ կարճաժամկետում ավելի քիչ ծախս են անում՝ առանց հեռանկարային լուծումների։ Սրանք հենց խոսում են խնդիրների մասին։ Պետք է նաեւ նշել, որ մեր բուհական համակարգը եւ, ընդհանրապես, ինստիտուտները, չունեն գնումների մասնագետների ինստիտուտը ձեւավորող կրթօջախներ։ Ես խոսում եմ բուհական համակարգի մասին, այլ ոչ լիցենզավորված գնումների, ինչն  իրականացնում է Ֆինանսների նախարարությունը։ Սա ինչի համար եմ ասում, որ պետական համակարգում աշխատողները գնումների պլանավորման կարողությունների զարգացման կարիք ունեն։  Շատ հաճախ մենք տեսնում են նաեւ, որ, օրինակ, այն գնային առաջարկները, որոնք ներկայացնում են հասարակ գրիչի համար, տատանվում են․ մեկն առաջարկում է 500 դրամ, մյուսը՝ 50 դրամ։ Սա խոսում է այն մասին, որ գնումների պլանավորման փուլում եւ դրանց հիման վրա իրականացվող նախապատրաստական գործընթացում ներկայացվող տեխնիկական բնութագրերն այնքան էլ հստակ չեն «խաղացողների» (ընկերությունների,- հեղ․) համար, որպեսզի նրանք հասկանան, թե կոնկրետ որակավորման ինչ ստանդարտով գրիչի մասին է խոսքը։ Կարծում եմ, որ սա խնդիր է։ Մեկ այլ բան էլ նշեմ։ Մի շարք երկրներում գնումների պլանների հաստատումից հետո հատկապես որոշակի շեմից բարձր գնումների դեպքում հավաքվում են բոլոր պոտենցիալ հետաքրքրվող կազմակերպությունները, եւ պատվիրատուն ինքը փորձում է ներկայացնել, թե ինչ, ինչպիսի բնույթի կարիք ունի, որպեսզի գնային առաջարկ ներկայացնողներն էլ ավելի մեծ տեղեկացվածությամբ մասնակցեն գնումների գործընթացին։ Այս հարցն ամփոփելով՝ նշեմ, որ եթե մենք դիտարկենք, որ գնումների պլանավորման փուլում բարելավումներ կան, դրանում չպետք է մոռանանք նաեւ հենց ԶԼՄ-ների դերակատարումը։ 4-5 տարի առաջ դաշտում մի քանի «խաղացողներ» էին, որոնք հետազոտություններ էին անում եւ ներկայացնում։ Ներկայումս այս դաշտը եւս բավականին մրցակցային է։ Ես ինքս հետեւում եմ եւ տեսնում, որ նորանոր «խաղացողներ», հատկապես ԶԼՄ-ներ, ուսումնասիրում են գնումների պլանները, բարձրաձայնում են այդտեղ առկա ռիսկերը, եւ սա եւս նպաստում է, որպեսզի կարողությունները զարգանան, եւ գործընթացն ավելի որակյալ լինի։ Ասել, որ մենք ամբողջովին հասել ենք գնումների պլանների որակյալ լինելուն, եւ առավել եւս նշվածը կապել ՄԺԾԾ-ի հետ, դեռ շատ վաղ է։ - Պարո՛ն Մանուկյան, բազմաթիվ քննադատություններ են հնչում, որ բանկային երաշխիքի ներկայացումը բերում է մենաշնորհացման, անհարկի խոչընդոտ է բիզնեսի համար։ Ինչպե՞ս կգնահատեք այս փոփոխության արդյունավետությունը։ Ողջամի՞տ են արդյոք բիզնեսից պահանջվող բանկային երաշխիքների չափերը։ - Չափազանց կարեւոր հարցադրում եք մատնանշում։ Գնումների համակարգում, այսպես ասած, ամենահեղափոխական փոփոխությունը երաշխիքի ինստիտուտի վերաիմաստավորումն էր։ Նախ պետք է նշեմ մի քանի սկզբնական փոփոխություններ, որոնք չեն մատնանշում փորձագետները։ Նախկինում մինչեւ 5 մլն գումարի դեպում ՓՄՁ-ներից չէր պահանջվում նախորդ 3 տարիների պայմանագրային պարտավորությունների պատմություն եւ այլն։ Այսինքն՝ որոշակի գործարքային ծախսեր չէին պահանջվում։ Երբ ես վերլուծությամբ ներկայացրի, որ այդ սահմանաչափերը պետք է վերանայվեն, մենք Ֆինանսների նախարարության գործընկերների հետ քննարկեցինք, եւ այդ շեմը բարձրացվեց մինչեւ 10 մլն։ Երբ խոսում ենք բանկային երաշխիքի մասին, այն վերաբերում է 10 մլն-ից բարձր գնումներին։ Սա շատ կարեւոր դիտարկում է, քանի որ, եթե նշվածը չենք ներկայացնում, ապա աղճատում ենք ողջ գործընթացը։ Եթե մեկ պայմանագրի միջին արժեքը դիտարկենք, այն մոտավոր 10 մլն դրամի շեմն է։ Այսինքն՝ սա ոչ միայն փոքր գնումներին է վերաբերում, այլ ընդհուպ մինչեւ միջին ծավալով գնումներին։  Հասկանալի է, որ 10 մլն դրամից բարձր գնումների դեպքում պետական ֆինանսները որոշակիորեն ավելի զգայուն են։ Փորձեմ բացատրել․ պատկերացրեք՝ մեծ, կապիտալ շինարարության պրոյեկտ, որում կարեւոր է ոչ միայն որակը, այլ նաեւ դրա արագ իրականացումը։ Գաղտնիք չէ, որ խաղի կանոններ են վերանայվել․ նախկինում, եթե հաղթողների համար որակը ստորադասվում էր, եւ գինն էր կարեւորվում, ներկայումս ե՛ւ գինը, ե՛ւ որակը կարեւոր են։ Որպեսզի պետությունը՝ որպես գումար ծախսող եւ գումար ներդնող, երաշխավորված լինի, որ հնարավորություն կունենա ստանալ ընդհուպ մինչեւ իր չստացած եկամուտները, դրվել է այս մեխանիզմը։ Այնպես չէ, որ ես ասում եմ՝ միանշանակ դրական է եւ խնդիրներ չկան։ Պետք է նշեմ, որ մեր հանձնաժողովում պատգամավորները, ես ներկայացրել ենք այն հնարավոր ռիսկերը, որոնք կարող են լինել այս գործընթացում, ներկայացրել ենք նաեւ հանրայնորեն՝ խորհրդարանական լսումների ժամանակ։ Բայց կան ռիսկեր եւ իրականություն։ Իհարկե, տեխնիկական հսկողների ներակայցրած երաշխիքների մասով էլ պետք է լինեն փոփոխություններ։ Բայց չպիտի մոռանանք, որ նախկինում լինում էին դեպքեր, երբ 3 մլն դրամանոց տեխնիկական հսկողությունն ընկերությունը հաղթում էր 100 հզ դրամով, այդ նույն հաղթողը նույն ժամանակաշրջանում 100 հզ դրամով տեխնիկական հսկողություն էր իրականացնում Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի մարզերում։ Հասկանալի է, որ այս դեպքերում պետությունը չի ստանում տեխնիկական հսկողության այն իրական որակը, որը պետք է ստանար։ Ի դեպ՝ տեխնիկական հսկողների մասով իմ գաղափարներից մեկի մասին կուզեի խոսել․ գաղափարն այն է, որ լինի առցանց հսկողություն։ Այսինքն՝ ինչպես, օրինակ, Վրաստանում եւ մեզ մոտ է, ճանապարհային ոստիկանությունն աշխատում է կրծքավանդակին ամրացված տեսախցիկով, այնպես էլ տեխնիկական հսկողները կարողանան այդպիսի փոքր տեսախցիկների միջոցով ամենօրյա ռեժիմով ներկայացնել գործընթացը, որը կպահպանվի նաեւ էլեկտրոնային մատյաններում։ Նշվածը հասարակական կազմակերպություններին հնարավորություն կտա մոնիթորինգ իրականացնել։ Նշեմ նաեւ, որ պատահական չէ, որ վարչապետը գրեթե ամիսը մեկ, պարբերաբար փորձում է տեղեկանալ, թե ինչպես է գործում երաշխիքի ինստիտուտը, որովհետեւ այն իր բնույթով վարքագծային փոփոխություն է ենթադրում։ Այսինքն՝ ենթադրում է, որ բիզնեսը պետք է է՛լ ավելի երկարաժամկետ հաշվարկներ իրականացնի եւ է՛լ ավելի պատասխանատու լինի հանրային միջոցներով կնքվող գործարքներում։  Կարծում եմ՝ դեռ բավարար մասսա պետք է կուտակվի, որպեսզի հասկանանք, թե ինչքան հավելյալ ծախս է այս փոփոխությունն առաջացրել պետական բյուջեի վրա։ Ակնհայտ է, որ այլ հավասար պայմաններում այս փոփոխությունը որոշակիորեն թանկացնելու է ձեռք բերվող ապրանքների գները։ Բայց մյուս կողմից էլ ստանում ենք երաշխավորված որակ։  Ռիսկեր կան, այո՛, բայց այն, որ ռիսկեր կան կամայական փոփոխության մեջ, սա էլ չմոռանանք։ Նորից ուզում եմ շեշտադրել, որ սա առանցքային փոփոխություն է, որը նշանակում է՝ ավելի պատասխանատու հարաբերություններ պետության հետ՝ որպես սուբյեկտ, որպես պատվիրատու։ Արփի Ավետիսյան
18:47 - 06 օգոստոսի, 2020
Պետական գնումների վերաբերյալ բոլոր հարցերը պետք է հանրային քննարկումների ճանապարհով լուծվեն․ Դավիթ Խաժակյան

Պետական գնումների վերաբերյալ բոլոր հարցերը պետք է հանրային քննարկումների ճանապարհով լուծվեն․ Դավիթ Խաժակյան

Երեւան քաղաքի ավագանու անդամ, «Լույս» խմբակցության ղեկավար Դավիթ Խաժակյանի հետ զրուցել ենք համայնքային գնումների խնդիրների եւ «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի բացերի շուրջ։ - Պարոն Խաժակյան, բազմիցս անդրադարձել եք Երեւան քաղաքի կարիքների համար իրականացված գնումներում առաջացած տարբեր խնդիրների։ Դրանք ունեցել են նաեւ հանրային հնչեղություն։ Կխնդրեմ խոսել այն հիմնական օրենսդրական բացերի մասին, որոնք հնարավորություն են տալիս գնումների գործընթացները կազմակերպել օրենքում մանեւրներ անելով։ - Առաջին խնդիրը վերաբերում է տեխնիկական բնութագրերին․ այն հիմնական պարամետրերը, որոնք կարող է փոփոխել քաղաքային իշխանությունը կամ պետությունը, գնումը հայտարարած մարմինը, տեխնիկական բնութագրերն են, որոնց փոփոխությամբ հնարավոր է նեղացնել ընտրությունը։  Բնականաբար, նորմալ է, երբ տեխնիկական բնութագրի հիմքում ընկած է որակական հատկանիշների բարելավումը, եւ գնորդն ունի ցանկություն՝ ստանալ ապրանքի լավագույն որակը։ Բայց շատ հաճախ լինում են դեպքեր, երբ տեխնիկական բնութագրի մեջ նշվում են երկրաչափական տվյալներ, օրինակ՝ ավտոմեքենայի դեպքում, եւ այդ չափերով, ըստ էության, վճռորոշ է դառնում, թե որ մոդելի մեքենան պետք է գնվի, որովհետեւ քիչ է հավանականությունը, որ եթե 5-6 չափ վերցվի այդ մեքենայից, դա կբավարարի մեկ այլ մեքենայի։ Այս իմաստով՝ տեխնիկական բնութագրերի ձեւակերպումները որոշակի սողանցքեր են թողնում գնումը հայտարարող կողմի համար, եւ այդ սողանցքերով հստակ սահմանվում է, թե ինչ պետք է գնվի։ Թվում է, թե այդ տեխնիկական բնութագիրը շատերին է հնարավորություն տալիս մասնակցելու, բայց երբ դիտարկում ես պարամետրերը, հասկանում ես, որ դրանք մեկ մակնիշի կարող են բավարարել, միայն մեկ ապրանքի, եւ գնումն այդպես էլ լինում է։ Մեկ այլ օրինակ, երբ գրվում են տեխնիկական բնութագրի այնպիսի պարամետրեր, որոնք հակասում են իրար, եւ այն կազմակերպությանը, որը պարզապես մասնակցելու ցանկություն ունի եւ ներսում չունի մարդ, որն իրեն խորհուրդներ կտա, թվում է, որ հնարավոր է՝ այդ պարամետրերով իրեն մերժեն։ Արդյունքում ստացվում է, որ շահում է այն կազմակերպությունը, որի դեպքում այդ պարամետրերն ընդունելի են։ Այսինքն՝ հիմնական խնդիրը տեխնիկական բնութագրերին է վերաբերում, որոնք հնարավոր է այնպես ձեւակերպել, որ իրականում լինի ոչ թե մրցակցային, այլ ի սկզբանե կանխորոշված, որ մեկ կազմակերպություն է հաղթելու։ Եղել է կոնկրետ դեպք, երբ հայտարարվել է մրցույթ, եւ մասնակիցներից մեկը գտել է, որ խնդիր կա տեխնիկական բնութագրերում։ Դրա վերաբերյալ դիմել է եւ գնումը հայտարարող մարմնից պարզաբանում է ստացել։ Հետագայում էլ դիմել է Գնումների բողոքարկման խորհրդին։ Բայց հիմանականում այն դեպքերն են, երբ խնդիրը վերաբերում է շատ բարդ կարգավորում ունեցող գնումների։ Երեւանի դեպքում, օրինակ, աղբամանների գնումն էր, երբ տեխնիկական բնութագրերում գրված էին այնպիսի պարամետրեր, որոնք պետք է բխեին միջազգային ստանդարտից։ Առաջին հայացքից, երբ ընթերցում էիր, թվում էր՝ կարող են լինել այդպիսի բնութագրեր, բայց երբ ծանոթանում էիր միջազգային ստանդարտին, հասկանում էիր, որ իրարամերժ են։ Բայց քանի որ գնումների բողոքարկման խորհրդում քննող անձինք միշտ չէ, որ այդքան խորամուխ են լինում եւ այդպիսի նեղ ոլորտներ են ուսումնասիրում, ստացվում է, որ մակերեսային են նայում եւ ասում՝ ամեն ինչ նորմալ է։ Կոնկրետ դեպք է եղել, որ հաղթել է կազմակերպություն, որը համոզված էր, որ մրցույթը չի վիճարկվի եւ չեն ասի, որ իր պարամետրերը խնդրահարույց են։ Նաեւ վերջերս պրակտիկա է ավելացել, որ քաղաքապետարանը, առանց պայմանագրում նման կետի առկայության, մատակարարից պահանջում է փորձաքննություն, մինչդեռ դրա համար Հայաստանում բավարար պայմաններ չկան։ Ստացվում է, որ եթե կազմակերպությունը մասնակցի մրցույթին, հետագայում կարող է հանձնման-ընդունման ժամանակ ասեն՝ քո ապրանքը չի համապատասխանում, այնինչ ի սկզբանե այդ կետը չէր էլ կարող բավարարվել՝ ելնելով տարբեր տիպի ստանդարտներից։ - Արդյոք Երեւան համայնքի համար անհրաժե՞շտ են առանձին կարգավորումներ՝ հաշվի առնելով այն, որ Երեւան քաղաքի բյուջեն, կարիքները բավականին մեծ են՝ ի համեմատ ՀՀ-ում այլ քաղաքային համայնքների։ - Ճիշտ է՝ Երեւանի հարցում գնումների ծավալը մեծ է, բայց կարգավորումները նույնն են։ Միակ խնդիրը վերաբերում է մշակութային գնումներին, երբ տեխնիկական բնութագրով հնարավոր չէ շատ բան սահմանել։ Օրինակ՝ հնարավոր չէ երգչի համար պարամետրեր սահմանել, որ գա այս կամ այն ոճի երգիչը, որ չգա ռաբիսը, այլ գա քաղաքական ֆոլկլյորի ներկայացուցիչ։ Սա, ըստ էության, անհնար է, եւ դրա համար բաշխում են որպես առանձին ծախս, եւ մեկ անձից գնում են իրականացնում։ Անցած տարվա ընթաքում փոփոխություն իրականացվեց, որ մշակութային գնումները, այդ թվում՝ տեխնիկական բնույթի, դրվեցին մեկ անձի տակ, եւ հիմա հնարավոր է այդ ամբողջ միջոցառումներն իրականացնել մեկ անձից գնումով, ինչն, իհարկե, վատ է, որովհետեւ դաշտում կան մարդիկ, որ ունեն համապատասխան տեխնիկա եւ այլն, բայց միշտ մեկից է գնվելու։ Հարցն այն է, որ մշակութային գնումների տեխնիկական մասի պարամետրերը հնարավոր է սահմանել։ Եթե մեր օրենսդրությունը ճիշտ կիրառվեր, ապա խնդիրների չէինք բախվի, բայց իրենք որոշեցին ամբողջ ծավալը դնել մեկ անձից գնման տակ։ - Անդրադառնանք նաեւ շենքերի, ճանապարհների շինարարության դեպքում իրականացվող տեխնիկական հսկողությանը։ Արդյոք պետք է հսկողությունը վստահել մասնավո՞ր ընկերության, թե՞ կարելի է մասնագիտական խորհուրդներ ձեւավորել եւ դրանց միջոցով գնահատել։ - Տեխնիկական հսկողությունը մասնագիտական աշխատանք է եւ պահանջում է մեծ ռեսուրներ։ Շատերին կարող է թվալ, թե մի քանի հոգի կարող են հետեւել Երեւանում տեղի ունեցող ասֆալտապատմանը, բայց դա անհնար է, ուստի յուրաքանչյուր կտորի համար պետք է լինի իր տեխհսկիչը։ Ակնհայտ է, որ մասշտաբը թույլ չի տա, որպեսզի լինի ինչ-որ խորհուրդ, պետք է լինի վճարովի աշխատանք, միանշանակ։ Կարող է քննարկվել, օրինակ, քաղաքապետարանի կողմից տեխհսկողներ ընդունելու հարցը, բայց դա կլինի անարդյունավետ ծախս, որովհետեւ տեխհսկողություն անհրաժեշտ է որոշակի շինարարական սեզոնների, եւ դա որպես ծառայություն ներգրավելն ավելի արդյունավետ է։ Հակառակ դեպքում պետք է որոշակի հաստիքների համար ընդունել մարդկանց, որոնք աշխատելու են միայն այն ժամանակ, երբ կատարվելու է շինարարություն։ Նույն օրվա ընթացքում կարող է լինել շինարարական աշխատանք ե՛ւ շքամուտքի վերանորոգման տեսքով, ե՛ւ ասֆալտապատման տեսքով, ե՛ւ զուգահեռ կարող է մանկապարտեզի վերանորոգում ընթանալ, եւ այլն։ Հետեւաբար, ստացվում է, որ դրանցից յուրաքանչյուրի համար առանձին տեխհսկողնոր են պահանջվելու, եւ դրանք չեն կարող լինել քաղաքապետարանի աշխատակիցներ։ Իմ կարծիքով՝ պետք է լինի մասնավոր կազմակերպություն, սակայն որոշակի կաշկանդվածություն լինի։ Բայց ռեալ հարցը հանձում-ընդունման ժամանակ է, երբ քաղաքապետարանը պետք է մանրամասն ուսումնասիրի կատարված աշխատանքը, ունակությունները, եւ այլն։ Եթե շինբարեկարգման վարչությունը՝ որպես վերջին ընդունող, աչք չփակի եղած թերացումների վրա, ապա խնդիր չի առաջանա։ Թվում էր՝ բանկային երաշխիքը լավ գաղափար էր, բայց երաշխիքի թիվն այնքան մեծ պահանջ դրեց տեխհսկողների առջեւ, որ գրեթե ողջ շուկան դուրս մնաց, եւ անհասկանալի է՝ ով սկսեց շահել․ մի դեպքում կազմակերպություններ էին, որ բանկային կեղծ երաշխիքներ էին ներկայացնում, մյուս դեպքում կազմակերպություններ էին կամ մարդիկ, որոնց ֆինանսական ռեսուրսներն ուսումնասիրելիս հասկանում ես, որ չէին կարող տիրապետել 38 մլն դրամի, որ տրամադրեին որպես բանկային երաշխիք։ Այս իմաստով՝ ակնհայտ է, որ առնվազն ուսումնասիրության առարկա պետք է դառնա, որ իրականում շինարարներն են վճարում բանկային երաշխիքները՝ շահագրգռված լինելով, որ իրենց աշխատանքը կատարեն․ այսինքն՝ ինչ-որ կազմակերպության փոխարեն վճարում է բանկային երաշխիքի գումարը, եւ այդ կազմակերպությունն իրական տեխհսկում չի իրականացնում։ Այստեղ մի բարդ շղթա է ստացվում։ Կարծում եմ՝ պարզապես պետք է համակարգն առողջացվի, բանկային երաշխիքը պահանջվի, բայց ոչ աստղաբաշխական թվերով, որովհետեւ եթե 5-10 մլն պետք է աշխատես, 30-40 մլն չես տրամադրի, որ երկարաժամկետ սառեցվի, դա պետք է ողջամիտ գումար լինի։ Իսկ քաղաքապետարանը հանձնում-ընդունման ժամանակ պետք է օբյեկտիվ գտնվի եւ աչք չփակի թերացումների վրա։ - Ինչպես արդեն նշեցիք՝ համայնքային միջոցառումներ կազմակերպելիս հաճախ է կիրառվում մեկ անձից գնում, լինում են դեպքեր, երբ գնումը կատարվում է փոխկապակցված ընկերություններից։ Այս մասով ինչպիսի՞ն պետք է լինի հանրային վերահսկողությունը։ Արդյոք նմանատիպ գնման ընթացակարգերը պե՞տք է ուղեկցվեն նաեւ հանրային քննարկում կազմակերպելով եւ որոշումների կայացման փուլում քննարկման տեսակետները հաշվի առնելով։ - Գնումների վերաբերյալ բոլոր հարցերը պետք է հանրային քննարկումների ճանապարհով լուծվեն, եւ մասնակցեն նաեւ շահագրգիռ կազմակերպություններ, որոնք պատկերացումներ ունեն, թե ինչն է հնարավոր անել, ինչը՝ ոչ, հասկանալ իրենց բողոքների օբյեկտիվ հիմքերը եւ փոփոխություններ իրականացնել՝ ըստ այդմ։ Բայց, ցավոք սրտի, ինչպես բանկային երաշխիքի, այնպես էլ մշակութային միջոցառումների դեպքում մեկ անձից գնման մասով որոշումներն առանց հանրային քննարկման եղան, ինչը հանգեցրեց նրան, որ շատ կազմակերպություններ դուրս մնացին գործընթացից, եւ ստացվեց՝ «ունքը սարքելու փոխարեն՝ աչքը հանեցին»։ Կարծես՝ հանրային քննարկումների պրակտիկան ընդհանրապես մոռացվել է։ Ինչ վերաբերում է միջոցառումների ժամանակ մեկ անձից գնման պրակտիկային՝ մեր պետական մարմինները հայտարարում են մեկ անձից գնում, այնպես են անում, որ ամսվա վերջին հայտարարեն մեկ անձից գնման մրցույթ, եւ ասում են՝ մարտի 8-ին բան չմնաց, պետք է մեկ անձից գնման միջոցով անենք։ Ստացվում է, որ մարտի 8-ը պատահական առաջացած օր է, ու պետք է մեկ անձից գնումով անեն։ Դրա համար, եթե մրցույթները ժամանակին հայտարարեն, նման խնդիր չեն ունենա։ Նույն խնդիրը եղավ սեպտեմբերի 21-ի միջոցառումներից առաջ։ Եթե թափանցիկություն լինի, հիմնավորում լինի, թե ինչու մեկ անձից, եւ այդ հիմնավորումը լինի օբյեկտիվ, ընկալելի կլինի, եթե ոչ, հասկանալի կլինի, որ իրենց պարզապես հարմար է գնումը մեկ անձից անել։ Արփի Ավետիսյան
21:41 - 27 հուլիսի, 2020
Պետական գնումների ոլորտում բողոքների քննությունը միայն դատական համակարգի վրա թողնելը լրջագույն խնդիրներ է առաջացնելու․ Վարուժան Հոկտանյան

Պետական գնումների ոլորտում բողոքների քննությունը միայն դատական համակարգի վրա թողնելը լրջագույն խնդիրներ է առաջացնելու․ Վարուժան Հոկտանյան

«Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնի ծրագրերի ղեկավար Վարուժան Հոկտանյանի հետ զրուզել ենք պետական գնումների ոլորտի խնդիրների, առաջարկվող փոփոխությունների մասին։ - Պարո՛ն Հոկտանյան, այս տարվա փետրվարին Ֆինանսների նախարարությունը նախագիծ էր շրջանառել, որով առաջարկում էր հրաժարվել գնումների վերաբերյալ բողոքարկումների արտադատական համակարգից։ «Թրանսփարենսի ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնը դեմ էր արտահայտվել այս փոփոխությանը և նշել  արտադատական լիովին նոր, անկախ համակարգի ստեղծման անհրաժեշտության մասին։ Արդյոք նոր արտադատական մարմնի կազմում պետք է լինեն միայն պետական կառավարման համակարգում կամ տվյալ ոլորտո՞ւմ փորձ ունեցող անձինք, թե՞ պետք է ընդգրկված լինեն նաեւ ոլորտն ուսումնասիրող հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, որոնք բողոքի քննման ընթացքում կապահովեն կարծիքների բազմազանություն։  - Սկսեմ նրանից, որ Ֆինանսների նախարարությունն այս գաղափարն ավելի շուտ ուներ։ Ֆինանսների կառավարման համակարգի՝ 2019-2023թթ․ բարեփոխման ռազմավարության գործողությունների ծրագրում արդեն կար այն։ Երբ օրենքի նախագիծը դրվել էր շրջանառության մեջ, մենք մեր առաջարկներն էինք ներկայացրել։ Մինչև հիմա ամփոփաթերթին (առաջարկներին-հեղ․) պատասխաններ չեն ուղարկել։ Օրենքի նախագիծը դեռ Ազգային ժողովում շրջանառության մեջ չի դրվել։ Մենք ռազմավարության քննարկման ժամանակ առաջարկել էինք, սակայն առանց պատճառի ասել էին՝ ոչ, արտադատական համակարգ չի լինելու։ Մենք առաջարկում ենք, որ արտադատական համակարգը պահպանվի, բայց չենք կոնկրետացնում, թե ինչպիսին լինի։ Խնդիրն այն է, որ արտադատական համակարգի տարբեր մոդելներ կան։ Գնումների մասին նախորդ օրենքով այլ մոդել էր, հետո փոխեցին և ներմուծեցին բողոքը քննող անձանց ինստիտուտը։ Խնդիրներ, իհարկե, շատ կան։ Ես չեմ պնդում, որ նախկինը կամ նորը հոյակապ աշխատող համակարգեր են։ Թե ինչպիսին կլինի արտադատական համակարգի մոդելը, մենք չենք կոնկրետացրել, որովհետև ուզում էինք ծավալել քննարկում, երբ փաթեթը մտներ Ազգային ժողով։ Օրինակ՝ մենք տեսնում ենք արբիտրաժի գաղափարը, այսինքն՝  արտադատական խորհուրդն աշխատի որպես արբիտրաժ։ Ընդ որում՝ այն կարող է նաև ոչ պետական մարմին լինել, քանի որ արտադատական համակարգի մեծագույն խնդիրը դրա անկախ չլինելն է։ Երբ նայում ենք նախկին կամ ներկա կարգավորումները, փաստորեն, արդարադատության խորհուրդը բավականին կախվածության մեջ է Ֆինանսների նախարարությունից։ Այն, ինչ մենք նախնական վիճակում առաջարկում ենք և ցանկանում քննարկել՝ արբիտրաժն է, որում արբիտրի դերը կստանձնի որևէ մասնավոր ընկերություն կամ հասարակական կազմակերպություն։ Այսինքն՝ 2-3 այդպիսի կազմակերպություն ստեղծեն այդ բողոքներ քննող մարմինը։ Ինչու ոչ, սա կարող էր լինել նաև վճարովի հիմունքներով՝ որպես կազմակերպության համար մոտիվացիա։ Սա բավականին հում տարբերակ է, և մենք այս փուլում ավելի շատ հակված ենք ուղղակի արտադատական համակարգը պահպանելուն։ Փոփոխությունների նախագծում, որով առաջարկվում է վերացնել արտադատական համակարգը, ասվում է, որ բողոքները լինեն քաղաքացիական հայցեր։ Սա արդեն որոշ չափով հարցական է։ Միշտ չէ, որ պատվիրատուի կամ մասնակից ընկերության բողոքը կարելի է համարել քաղաքացիական հայց։ Միաժամանակ, արտադատական համակարգի հեռացումը և ամեն ինչ դատական համակարգի վրա թողնելը առաջացնելու է երկու լրջագույն խնդիր։ Առաջինը՝ բավականին ծանրաբեռնված են մեր դատարանները։ Սա կարող է շատ լրջորեն ձգձգել գործերի քննությունը։ Պատկերացրեք՝ պատվիրատուն շտապ գնում է կատարում՝ ապրանքի, աշխատանքի կամ ծառայության, ու հետո տարիներ տևող դատական վեճ է լինում, նիստերը չեն կայանում, որովհետև դատավորները ծանրաբեռնված են, ինչը շատ հնարավոր է։ Այսինքն՝ առաջին խնդիրն այն է, թե մեր դատական համակարգում որքանով կան բավական թվով քաղաքացիական գործեր քննող դատավորներ, եթե ընդունենք, որ սրանք քաղաքացիական գործեր են (կարող են լինել նաև վարչական կամ քրեական)։ Երկրորդը՝ դատարան դիմելը ենթադրում է բավականին ծախսեր՝ ընկերության կողմից հայցադիմումի, փաստաբան վարձելու հետ կապված։ Առանց այդ էլ մտցվեց որակավորման ապահովման բանկային երաշխիքի ինստիտուտը։ Այսինքն՝ ընկերությունները բավականին ծախսեր են անում գնումների մրցույթներին մասնակցելու համար։ Դատարան հայց ներկայացնելու համար լրացուցիչ ծախսերը կդառնան պատճառ, որ շատ ընկերություններ չեն դիմի, ինչի հետևանքով մրցակցությունն է՛լ ավելի կպակասի։ Երրորդ խնդիրը դատավորների մասնագիտացումն է։ Սրանք գնումների ոլորտի սպեցիֆիկ հարցեր են, և բողոքների քննության դատական տարբերակին անցնելու դեպքում ցանկալի կլինի գործ ունենալ այնպիսի դատավորների հետ, որոնք այդ համակարգից ինչ-որ չափով տեղյակ են։ Բայց, նորից եմ հիշեցնում, դատավորների ծանրաբեռնվածությունն առանց այն էլ մեծ է։ Որքանով այդ դատավորները մասնագիտացված կլինեն այս տիպի բողոքների հացերը քննելուն՝ հարցական է։ Նրանց պրոֆեսիոնալիզմի խնդիրը նույնպես կառաջանա։ Որպես կանոն՝ արտադատական համակարգի առկայության դեպքում այնպես չէր, որ շատ մեծ թվով ընկերություններ կամ պատվիրատուներ դիմում են դատարան։ Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ դատական համակարգին դիմելու ձգտում առանձնապես չկա։ Այն, որ դատարան դիմելը այդքան էլ տարածված չէ պետական գնումների գործընթացներին մասնակցելու համար, նույնպես պետք է ինդիկատոր լիներ։ - Ներկայիս դատական համակարգի պայմաններում որքանո՞վ եք արդյունավետ համարում գնումների վերաբերյալ բողոքների քննությունը։ - Սա նույնպես կարող է խնդիր լինել։ Ընդ որում՝ խնդիր կարող է առաջացնել այն իմաստով, որ մենք գործ ունենք դատական համակարգում նախկին կադրերի հետ․ սա ինքնին կարող է կոռուպցիոն լուրջ ռիսկեր առաջացնել։ Բայց դրան ավելանում է մեկ այլ բան․ եթե վեթինգն իսկապես իրականացվի, և այն լինի մեծամասշտաբ, այդ դեպքում ռիսկ կա, որ կոռումպացված դատավորներին կարող են փոխարինել անփորձ դատավորներ, այնպիսի մարդիկ, որոնք այսպիսի հարցեր քննելու ավելի քիչ փորձ կունենան։ Սա խնդիրն է՛լ ավելի կարող է բարդացնել։ Մենք կունենանք իրավիճակ, երբ դատավորներն ուղղակի պատրաստ չեն լինի քննել այսպիսի գործեր։ Հերիք չէ ծանրաբեռնվածությունը մեծ կլինի, դրան կավելանա նաև պրոֆեսիոնալիզմի պակասը։ Այո՛, մենք կունենանք որոշակի դրական կողմ, եթե վեթինգը պատշաճ իրականացվի, կոռուպցիոն ռիսկերը կնվազեն, բայց, մյուս կողմից, կառաջանա արհետավարժության խնդիրը։ - Պետական գնումների մրցույթներին մասնակից ընկերությունների իրական սեփականատերերի բացահայտումը գնումների ոլորտում կոռուպցիոն ռիսկերի մեղմմանն ուղղված արդյունավետ քայլերից է, սակայն մինչ այժմ օրենսդրական մակարդակում կարգավորումները չեն տալիս իրական սեփականատերերի մասին լիարժեքորեն տեղեկանալու հնարավորություն։ Արդյոք սա զրոյի չի՞ հավասարեցնում հնարավորությունը՝ տեսնելու տարբեր պետական կառույցների գնումների և այլ բաժինների աշխատակիցների կապը՝ մրցույթին մասնակից ընկերությունների իրական սեփականատերերի հետ։  - «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի՝ իրական սեփականատերերին վերաբերող ենթակետը առանձնապես դեր չի խաղում իրական սեփականատերերի բացահայտման գործում։ Ես շատ լավ հիշում եմ՝ երբ այս օրենքը ընդունվում էր, 2016 թվականի դեկտեմբերին էին այդ քննարկումները, թմբկահարվում էր՝ «մենք մտցնում ենք իրական սեփականատերերի բացահայտման մեխանիզմներ»։ Երբ 2017 թվականի ապրիլին օրենքն ուժի մեջ մտավ, մենք մինչ այդ էինք գնումների մոնիթորինգ իրականացնում։ Մենք 2017 թվականի ապրիլին իրական սեփականատերերի մասով մոնիթորինգ իրականացրինք, և ուղղակի ծիծաղելի էր։ Այդ փաստաթղթերից չի երևում, թե իրական սեփականատերերն ովքեր են, չի երևում նաև պատվիրատուի հետ փոխկապակցվածությունը։ Բաց կառավարության գործընկերության (ԲԿԳ) ներկա գործողությունների ծրագրի երրորդ հանձնառությունն է՝ Հայաստանում ներդնել իրական սեփականատերերի բաց հանրային գրանցամատյան, որը պետք է ավարտին հասցվեր այս տարվա դեկտեմբերին։ Եթե այս հանձնարարականն իրականացվի, մենք ինչ որ առաջընթաց, հուսով եմ, կունենանք, որովհետև ԲԿԳ-ի դեպքում հասարակական կազմակերպությունների վերահսկողությունն ավելի մեծ է։ Այդ հսկողությունը կօգնի այդպիսի լուրջ համակարգ ներդնել։ Բայց, ներկա դրությամբ, սա շատ լուրջ խնդիր է, և այն, ինչ կա «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքով, որևէ բան չի բացահայտում։ Օրինակ՝ Բրիտանիայում իրական սեփականատերերի երևույթն այլ նպատակով է արվել։ Այնտեղ նույն պատգամավորը կամ նախարարն իրավունք ունեն ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվել, և շատ ավելի թափանցիկ կստացվի, եթե ինչ-որ բան լինի բացահայտելու։ Այս դեպքում իրական սեփականատերերի խնդիրը բացահայտվեց ընկերությունների հարկեր թաքցնելու, իրական եկամուտները ցույց չտալու դեպքերի հետ կապված։ Իսկ Հայաստանի դեպքում և, ընդհանրապես, հետկոմունիստական կամ երրորդ աշխարհի երկրների դեպքում խնդիրն այլ է։ Իրական սեփականատերերի բացահայտումն անհրաժեշտ է, որպեսզի տեսնենք՝ արդյոք պետական պաշտոնյան, պատգամավորը զբաղվո՞ւմ են ձեռնարկատիրական գործունեությամբ, թե՞ ոչ, որովհետև դա Սահմանադրությամբ արգելված է։ Բնական է՝ եթե արգելված է, ապա այդ իրական սեփականատերն ամեն ինչ կանի, որպեսզի թաքցնի։ Այստեղ իրական սեփականատեր բացահայտելը նշանակում է քրեորեն պատժելի արարք բացահայտել, այն դեպքում, երբ, ինչպես նշեցինք, Բրիտանիայում այլ է, այնտեղ պաշտոնյային չի արգելվում ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվել։ Մեր դեպքում, եթե ուզում ենք իրական սեփականատիրոջը բացահայտել, և եթե նա նախարար է, ստացվում է՝ բացահայտում ենք ապօրինի ձեռնարկատիրություն, որը քրեորեն պատժելի արարք է։ Սրա մասին պետք է մտածել։ Եթե մենք հանրային ծառայողին արգելում ենք զբաղվել ձեռնարկատիրական գործունեությամբ, այն, բնականաբար, կկատարվի շատ ավելի քողարկված ձևով՝ օգտագործելով օֆշորային գոտիներ և Հայաստանից դուրս այլ ընկերությունների գրանցումներ։ - Դեռևս 2015 թվականին խոսել եք ՀԷՑ-ի կատարած գնումներում հնարավոր կոռուպցիոն ռիսկերի մասին։ Մինչ այժմ հանրային ծառայությունների ոլորտի ընկերությունների իրականացնելիք գնումների հաշվետվողականության և թափանցիկության ապահովման պահանջը չկատարելու նկատմամբ պատասխանատվության ու վերահսկողության միջոցներ սահմանված չեն։ Ի՞նչ օրենսդրական լուծում է անհրաժեշտ նշված ոլորտում գործող ընկերությունների գնումները թափանցիկ դարձնելու համար։  - 2015 թվականին՝ «Էլեկտրիկ Երևանի» ժամանակ, մեր գնումների փորձագետը՝ Արտակ Մանուկյանը, որն այժմ պատգամավոր է, հանրային ծառայությունների ոլորտի ընկերությունների գնումների ուսումնասիրություն իրականացրեց։ Հիմնական նպատակն էր հասկանալ, թե այդ սակագինը, որն ուզում էին բարձրացնել, որքանով էր արդարացված։ Եվ, այո, խնդիրներ կային այդ ոլորտի ընկերությունների գնումների հաշվետվողականության ու թափանցիկության հետ կապված։ Ներկայումս gnumner.am կայքում հիմանականում դրվում են հանրային կազմակերպությունների իրականացրած գնումներին առնչվող փաստաթղթերը, բացի՝ գնումների պլանից, որը «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքով պարտադիր չէ տեղադրել։ Այն, ինչ մենք տեսնում ենք gnumner.am կայքում, չենք կարող ասել, որ այդ կազմակերպությունների իրականացրած գնումների ողջ ծավալն է։ Սա առաջին խնդիրն է։ Երկրորդ խնդիրն այն է, որ չենք տեսնում պայմանագրերի կատարման, հանձնման-ընդունման փաստաթղթերը։ Սա, բնականաբար, պետք է օրենսդրորեն փոխվի։ Ինչպես նաև այս տարվա դեկտեմբերի վերջին նախատեսվում է ներդնել լիովին նոր համակարգ, որտեղ ավելի դյուրընթեռնելի ձևաչափով կներբեռնվեն նշված փաստաթղթերը։ Եթե փոփոխություններից հետո չդրվեն պայմանագրերը, հանձնման-ընդունման փաստաթղթերը, ապա արդեն կարելի է մտածել, թե ինչ եղանակով պատասխանատվության կանչել։ Նախ պետք է օրենսդրական, ենթաօրենսդրական, տեխնիկական փոփոխություններ արվեն։ Կա նաև մեկ ալ մոտեցում, որ հանրային ծառայություններ մատուցող  կազմակերպությունները մասնավոր ընկերություններ են։ Երբ հարցադրում է արվում, թե ինչու մասնավոր ընկերությունը պետք է իր գնումներն իրականացնի «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն, սա կարող է պարադիգմայի փոփոխություն լինել։ Բնականաբար, այստեղ այն հարցն է, որ այս կազմակերպությունների իրականացրած գնումները կարող են ազդել իրենց մատուցած ծառայությունների սակագնի վրա։ Դրա համար կա Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողով, որը պետք է մշտական մոնիթորինգի ենթարկի այդ կազմակերպություների գործունեությունը՝ հետևելով միայն նրան, թե որքանով են նրանց ծախսերն ազդում սակագնի վրա, որովհետև քաղաքացուն հետաքրքրում է սակագինը, ինչպես եղավ 5 տարի առաջ, երբ պարզվեց, որ ՀԷՑ-ը այնպիսի գնումներ է իրականացնում, որն ազդում է վերջինիս վրա։ Բայց թե ինչպես են իրականացվում գնումները՝ մեկ անձից, թե բաց մրցույթով, մասնավոր կազմակերպությունների դեպքում այդպիսի պարտադրանք դնելն այնքան էլ արադարացված չէ։ Այդ դեպքում տրամաբանական հարց կա կառաջանա, թե ինչու մյուս խոշոր ընկերությունների՝ սուպերմարկետների, ներկրողների դեպքում չկա պարտադրանք, որ  «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքով իրականացնեն։ Ի վերջո, չի բացառվում, որ նրանց գնումները նույնպես բարձրացնում են այն ապրանքների գները, որոնք մենք սուպերմարկետներում գնում ենք։ Այդ տրամաբանությամբ՝ նրանցից ևս պետք է պահանջել, որ նշյալ օրենքի համաձայն իրականացնեն իրենց գնումները, բայց գիտենք, որ այդպիսի պահանջ չկա։ Դրա համար ես ավելի շատ ակնկալում եմ Տնտեսական մրցակցության պետական պաշտպանության հանձնաժողովի, բայց ավելի շատ՝ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի շատ արդյունավետ գործունեությունը, մոնիթորինգը, որպեսզի այնպիսի գնումներ չլինեն, որոնք կազդեն սակագնի վրա կամ, եթե սակագինը բարձրացվում է, ապա օբյեկտիվ պատճառներով լինի, այլ ոչ թե շռայլ գնումների հետևանք։ Չգիտեմ՝ սա որքանով ընդունելի կլինի հանրության համար, բայց, ընդհանրապես, ճիշտ կլինի, որ «Գնումների մասին» օրենքը չտարածվի այն մասնավոր ընկերությունների վրա, որոնք հանրային կազմակերպություններ են։ Եթե Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովն անի բավականին լուրջ և հանգամանալից մոնիթորինգ, այս հարցերը վեր կհանվեն։ Արփի Ավետիսյան
20:49 - 15 հուլիսի, 2020
Պետական գնումների պլանները չեն արտացոլում իրական պետական կարիքները․ Մարիամ Զադոյան

Պետական գնումների պլանները չեն արտացոլում իրական պետական կարիքները․ Մարիամ Զադոյան

«Իրավաբանների հայկական ասոցիացիայի» հակակոռուպցիոն փորձագետ Մարիամ Զադոյանի հետ զրուցել ենք պետական գնումների ոլորտում առկա օրենսդրական խնդիրների և անհրաժեշտ փոփոխությունների մասին։ - Պետական գնումների ընթացակարգերի մրցույթներում տեխնիկական բնութագրերը երբեմն թերություններով են կազմվում, անհասկանալի են լինում, շատ հաճախ հարմարեցվում են նաև պատվիրատուի նախընտրած ընկերությանը, որպեսզի մրցույթում հաղթանակ ապահովեն։ Արդյոք կա՞ արդյունավետ միջոց՝ այս խնդիրը կարգավորելու համար, և արդյոք պատկան մարմինների հետ երկխոսություն ծավալե՞լ եք նշված հարցի շուրջ։ - Գնումների ոլորտում սա համարվում է կոռուպցիոն ռիսկերի ամենատարածված սխեմաներից մեկը։ Մենք տարիներ շարունակ բարձրաձայնել ենք այս խնդիրը, ասոցիացիան գործարկում է «Բիզպաշտպան» ազդարարման հարթակը։ Մենք բիզնեսներից հայտեր ենք ստանում՝ կոռուպցիոն ռիսկերի վերաբերյալ։ Արդեն բազմիցս ստացել ենք հայտեր այն մասին, որ տեխնիկական բնութագիրը պետական գնումների ոլորտում կոնկրետ մեկ ընկերության համար է մշակված եղել, որպեսզի հենց այդ ընկերությունը հաղթի մրցույթում։ Նշված հայտերը ստացել ենք հիմնականում Պաշտպանության նախարարության, ինչպես նաև մարզպետարանների, համայնքապետարանների, Երևանի քաղաքապետարանի մասով։ Մենք միշտ առաջարկել ենք, որպեսզի մշակվեն տեխնիկական բնութագրերի ուղեցույցներ։ Այսինքն՝ նշվածը լինի հիմնական օգտագործման առարկաների համար, որպեսզի պետական պատվիրատուն չկարողանա մանևրել և այնպիսի տեխնիկական բնութագիր մշակել, որ կոնկրետ մեկ ընկերություն հաղթի։ Ֆինանսների նախարարությունն, ընդհանուր առմամբ, մեզ հետ համագորրծակցում էր, բայց սկզբում նրանք այլ լուծում առաջարկեցին, որի արդյունքում 2017 թվականին ընդունվեց ՀՀ կառավարության 1454-Ն որոշումը՝ ընտրանքային կարգով պատվիրատուների հաստատած գնման առարկաների բնութագրերի և մասնակիցներին ներկայացվող որակավորման պահանջների գնահատման կարգը։ Մինչ այդ՝ իրենք այդպիսի վերահսկողական գործառույթ չունեին։ Դրանից հետո Ֆինանսների նախարարությունը ընտրանքային մեթոդով վերցնում էր գնումների ընթացակարգեր և մոնիթորինգի ենթարկում։ Բնականաբար, սա այդքան էլ արդյունավետ չէր՝ երկու պատճառով։ Նախ՝ ընտրանքը շատ փոքր մաս էր կազմում, մի շարք գնումներ մնում էին առանց մոնիթորինգի, երկրորդը՝ Ֆինանսների նախարարությունը չուներ այդքան ռեսուրս, որ կարողանար ցանկացած բիզնես ոլորտում տեխնիկական բնութագրերը կարդալ և հասկանալ, որ որևէ չափորոշիչ խտրական է։  Այս ամենից հետո երկար բանակցեցինք, երկխոսեցինք ՖՆ-ի հետ։ 2019 թվականի նոյեմբերի 2-ին տեխնիկական բնութագրերի փորձաքննության նոր մասնակցային կարգ ընդունվեց։ Սրանով յուրաքանչյուր ոք, մինչև հրավերում փոփոխությունների կատարման համար սահմանված վերջնաժամկետը, կարող է պատվիրատուին հրավերով սահմանված գնման առարկայի բնութագրերի օրենքով սահմանված մրցակցության ապահովման և խտրականության բացառման պահանջների տեսակետից հիմնավորումներ ներկայացնել։ Պատվիրատուն ստացված հինավորումների քննարկման ամփոփաթերթն ու հայտերի բացման նիստի արձանագրությունը միասին հրապարակում է գնումների պաշտոնական տեղեկագրում։ Սա նույն ոլորտում գտնվող բիզնեսներին հնարավորություն է տալիս մինչև հրավերի հրապարակումը բարձրաձայնել խնդիրները։  Ինչ վերաբերում է մեր առաջարկած ուղեցույցին, ապա 2019 թվականի հոկտեմբերի 28-ին կառավարությունը թիվ 1716-Լ որոշմամբ հաստատեց պետական ֆինանսների կառավարման համակարգի 2019-2023թթ․ բարեփոխման ռազմավարության գործողությունների ծրագիրը։ Այդտեղ որպես միջոցառում սահմանվեց գնումների պլանավորման համակարգի կատարելագործումը՝ ապահովելով պետական մարմինների միանման կարիքների բավարարումը՝ միևնույն բնութագրում ունեցող գնման առարկաներով և նույն նախահաշվային գներով։ Ֆինանսների նախարարությունը, որպես այս միջոցառման կատարում, արդեն պատրաստվում է մշակել և կառավարությանը ներկայացնել կարգավորող իրավական ակտի նախագիծ։ Այսինքն՝ սա այն հիմքն է, որի հիման վրա հենց այդ ուղեցույցները կմշակվեն։ Նախարարությունից մեզ տեղեկացրին, որ առաջին փուլում ուղեցույցը  կմշակվի ինչ-որ իքս քանակությամբ առարկաների համար։ Հետագայում, երբ տեսնեն, որ կոնկրետ մեկ այլ գնման առարկա կա, որտեղ այդ արատավոր պրակտիկան շարունակվում է, դրա համար էլ կմշակեն։ Այսինքն՝ ուղեցույցը ավարտուն չի լինի և անընդհատ կզարգանա՝ փորձելով ավելի շատ գնման առարկաների բնութագրեր պարունակել։ Մի քանի տարի կիրառվելու ընթացքում վերոնշյալը բավական տարբերություն կապահովի։ Եվս մեկ բան նշեմ։ Երբ մենք «Բիզպաշտպան» հարթակով ստանում էինք գնումների ոլորտում կոռուպցիոն ռիսկեր պարունակող ազդարարումները, երկու մոտեցում էինք որդեգրում․ փորձում էինք և՛ համակարգային լուծում տալ խնդրին, և՛ դրվագային՝ կոնկրետ դեպքի վերաբերյալ։ Համակարգային լուծումը, բնականաբար, կայանում էր Ֆինանսների նախարարության հետ երկխոսելով և այս ամբողջ օրենսդրական կատարելագործումներով։ Բայց այս գրությունները նաև Պետական վերահսկողական ծառայություն էինք ներկայացնում։ Որոշ դեպքերում իրենք իրականացնում էին իրենց մշտադիտարկումը և պարզում էին, որ առաջին հաղթած ընկերության և պետական պատվիրատուի միջև կա փոխկապակցվածություն։ Այս ամենը մի քանի դրվագով պարզվել է կրթության, պաշտպանության ոլորտներում։ Մշտադիտարկման արդյունքները զեկուցվել են տվյալ ոլորտների ղեկավարներին։ Իրենք արդեն կարող են կարգապահական քննություն իրականացնել և ներքին կարգով իրենց խնդիրը լուծել։ - Պետական գնումների տարեկան պլանները հաճախ չեն կազմվում շուկայի ուսումնասիրության և, հետևաբար, կարիքների առավել հստակ գնահատման հիման վրա։ Ինչպե՞ս պետք է ապահովել այս տրամաբանական շղթան և միաժամանակ ապահովել միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հետ կապը։ Արդյոք բավարար վերահսկողություն կա՞ նշյալ տրամաբանական շղթայի ստեղծման ու կիրարկման նկատմամբ։ - Պետական գնումների պլանավորման գործընթացում բացակայում են գնային սահմանների չափորոշիչներ, ինչը հնարավորություն է տալիս ոչ նպատակային վատնել պետական բյուջեի միջոցները։ Պետական գնումների պլանները չեն արտացոլում իրական պետական կարիքները։ Օրինակ՝ ծառայողական մեքենա է տրամադրվում այն պետական պաշտոնյային, որի գործունեության բնույթը նախատեսում է աշխատանք՝ միայն կամ առավելապես գրասենյակից։ Այս խնդրի լուծումը պետք է տալ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի քննարկման փուլում, որովհետև պետական գնումների պլանները պետական բյուջեի մի մասն են այքանով, որքանով պետական բյուջեից են հատկացումները։ Երբ «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիան» իրականացնում էր «Կառուցողական երկխոսությունների հանձնառություն» ծրագիրը, հաջողությունն այն էր, որ վարչապետի մակարդակով իրավական ակտ ընդունվեց, որով պարտադիր դարձավ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի քննարկումը քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների հետ։ Գրեթե բոլոր պետական գերատեսչական ծառայությունների հետ տասնյակ քննարկումներ իրականացրինք, որի արդյունքում բավականին բարելավվումներ գրանցվեցին, և բազմաթիվ խնդիրներ բարձրաձայնվեցին, օրինակ՝ թե ինչու որևէ պետական գերատեսչության մոտ տվյալ կարիքը չկա, բայց հենց իր գնումների պլանում այն առկա է։ Բավականին փոփոխություններ եղան։ - Միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով և յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեով նախապատվությունն ավելի շատ տրվում է կապիտալ ծախսերի իրականացմանը։ Վերջին 2 տարում՝ նոր կառավարող ուժի ղեկավարման շրջանում, կապիտալ ծախսերի մասով թերակատարում ենք գրանցում։ Արդյոք սա կապված չէ՞ նաև պետական գնումների ոլորտում առկա խնդիրների հետ։ - Սա պետական գնումների ոլորտում իրոք մեծ խնդիր է։ Ընդհանրապես, կարգ ու կանոն, չափանիշներ այս պահի դրությամբ հստակ սահմանված չեն, թե կոնկրետ որ պետական պատվիրատուն ինչ կարիք ունի։ Այսինքն՝ մեր առաջին հարցը տալիս է այն խնդրի պատասխանը, որ ցանկացած պետական պատվիրատու, եթե ինչ-որ կարիք ունի, ինքն այդ կարիքի համար ունի չափորոշիչ։ Բայց երկրորդ հարցն այն է՝ արդյոք պետական պատվիրատուն այդ կարիքն ունի՞։ Մենք այս մասով էլ առաջարկել ենք սահմանել հստակ չափորոշիչներ՝ պետության կարիքների համար ձեռք բերվող հիմնական ապրանքների եւ ծառայությունների, աշխատանքների համար, բայց դեռ պետական կողմի համաձայնությունը չունենք։ Մեր այն առաջարկությունները, որոնք մասնակի են ընդունվում, շարունակում ենք առաջ տանել, մենք շարունակելու ենք նաեւ այս առաջարակը լոբբինգ անել, որպեսզի ընդունվի, որպեսզի այդ մասով էլ չափորոշիչներ լինեն։ - 2018 թվականին «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիան» ներկայացրեց ուսումնասիրություն՝ իրական սեփականատերերի ինստիտուտի ներդրման եվ օֆշորային գոտիներից պետական գնումներին մասնակցության արգելքի սահմանման վերաբերյալ։ Այժմ որոշ չափով առկա է կարգավորումը։ Ինչպե՞ս եք գնահատում դրա արդյունավետությունը։ Միաժամանակ, կարգավորումների առկայության դեպքում նախանշվում էր անձնական տվյալների պաշտպանության խախտման ռիսկը։ Ի՞նչ մեխանիզմով է հնարավոր հավասարակշռել անձնական տվյալների պաշտպանությունն ու իրական սեփականատերերի հայտարարագրումը, որպեսզի հետագայում տվյալների պաշտպանության քողի ներքո որևէ տեղեկություն չթաքցվի։ - Այս պահին այդ ամբողջ տեղեկությունը հրապարակային է։ Բայց խնդիրն այն է, որ սա հեշտ օգտագործելի ֆորմատով չէ։ Երբ ես, օրինակ, հետաքննող լրագրող եմ, կամ մասնագետ, եւ փորձում եմ աշխատել այդ տվյալների հետ, այն pdf ֆորմատով է, նշված է, որ հաղթող ընկերության իրական սեփականատերն այսինչ անձն է, ու այստեղ խնդիր է առաջանում, դժվար է աշխատել, պատկերացրեք՝ ինչքան գնում է եղել, ու բոլորն առանձին-առանձին pdf ֆորմատով են։ Դժվար է հասկանալ, որ, օրինակ, որեւէ գնման մեջ խնդիր կա, կամ այս մի ընկերության սեփականատերը փոխկապակցված է որեւէ պատվիրատուի հետ։ Բայց լավ նորություն ունենք․ առաջիկայում մշակվելու է հերթական ծրագիրը՝ Ֆինանսների նախարարության եւ միջազգային գործընկերների հետ առաջ ենք տանում գաղափարը, որ նախարարության կայքերը վերազինվեն, բոլոր տվյալները լինեն միջազգային ստանդարտներին համապատասխան։ Այդ փոփոխությունից հետո հնարավոր կլինի անկանոնությունները վեր հանել, պաշտոնյաների հայտարարգրերի հետ համեմատել շահերը, ընկերության իրական սեփականատերերին, հասկանալ՝ փոխկապակցվածություն կա՞ եւ չարաշահում եղե՞լ է, թե ոչ։ Հայտարարագրերի մասով պետք է վերահսկողություն իրականացնի Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը։  Ինչ վերաբերում է իրական սեփականատերերի մասին փաստաթղթի հրապարակմանը, ապա գնումների համակարգողի պատասխանատվությունն է, որ պետք է հրապարակի անհրաժեշտ տվյաները։ Իսկ եթե ՊՈԱԿ է, դրան վերահսկող մարմինը պետք է վերահսկողություն իրականացնի։ Բայց այս մասով, առհասարակ, բավարար լավ իրազեկում չի արվել։ Անձնական տվյալների պաշտպանության առումով՝ այստեղ ռիսկեր կան, գործ ունենք հանրային եւ մասնավոր շահերի բախման հետ։ Հանրային շահից ելնելով՝ պետք է հրապարակվի, մասնավոր շահից ելնելով՝ ոչ։ Բայց կան միջազգային իրավական փաստաթղթեր, որտեղ նշված է, որ այստեղ գերակա է հանրային շահը, եւ մասնավոր շահն այս պարագայում պետք է ստորադասվի, ու այդ տվյալները լինեն հրապարակային։ Սա միայն գնումների ոլորտն է փակում, մյուսն էլ՝ հանքարդյունաբերությանը։ Բայց մենք պնդում ենք, որ պետք է համատարած ռեգիստր լինի՝ իրական սեփականատերերի վերաբերյալ։ Մենք հասանք նրան, որ ռեգիստրը ստեղծվել է, բայց տվյալները միայն հանքարդյունաբերւթյան մասով են հրապարակվում: Մենք հիմա պնդում ենք, որ լինի պարտադիր պահանջ, որպեսզի ընկերությունները հրապարակեն այդ տեղեկությունը։ Արդարադատության նախարարության հետ համագործակցության արդյունքում  վերջին հակակոռուպցիոն ռազմավարության մեջ ևս իրական սեփականատերերի ռեգիստրի հիմնման դրույթը ներառվեց։ Մենք հասել ենք նրան, որ մինչև 2022 թվականը Արդարադատության նախարարությունը և այլ շահագրգիռ կողմեր պարբերաբար մշակեն խումբ-խումբ բիզնեսներ, որոնք քիչ-քիչ կսկսեն ներկայացնել իրական սեփականատերերի հայտարարագրերը։ Սակայն, մենք պնդում ենք, որ սա բոլորի համար գործի, հատկապես, երբ միջազգային փորձում չկա նման բան, որ միայն մեկ ոլորտում գործի այս ռեգիստրը։ - Անդրադառնանք նաև պետական գնումների գործընթացի մյուս կարևոր փուլին՝ գնումների բողոքարկման քննությանը։ Խորհուրդը կազմված է 3 անդամից՝ նախկին 56-ի փոխարեն, սակայն բողոքը քննում է խորհրդի անդամը՝ միանձնյա։ Որքանո՞վ է այս ամենն ազդում բողոքարկման անաչառության վրա։ Արդյոք կարծիքների ու տեսակետների բազմազանությունն առավել նպատակարմար չէ՞ր լինի բողոքի արդար քննության համար։ - Մենք բողոքարկման խորհրդի կարգավիճակի փոփոխության վերաբերյալ առաջարկություններ ենք ներկայացրել, ընդհուպ մինչև Ֆինանսների նախարարությունից վերջինիս առանձնացումը։ Առաջարկել ենք, որ դիտարկեն բողոքարկման խորհրդի ընտրովի դառնալու նպատակահարմարությունը, ինչպես նաև պետական բյուջեից առանձին տողով նախատեսվող վարձատրություն և բողոքարկման խորհրդին առանձին աշխատակազմի տրամադրում։ Միաժամանակ, առաջարկում ենք նաև, որ բողոքները քննվեն կոլեգիալ, այլ ոչ թե միանձնյա։  Միջազգային փորձը ևս դիտարկել ենք։ Որոշ երկրներում բողոքարկման խորհուրդներ չկան, սրանք քաղաքաիրավական հարաբերություններ են, և բողոքները դատարանն է քննում։ Այսպես է, օրինակ, Բուլղարիայում, Ավստրիայում, Միացյալ Թագավորությունում։ Վերջինումս նույնիսկ Գերագույն դատարանն է քննում, որը մեզ մոտ համարժեք է Վճռաբեկ դատարանին։ Եթե Ֆինանսների նախարարությունը չհամաձայնի արտադատական համակարգը կատարելագործել և գնա դատականի ճանապարհով, սա կլինի մեկ քայլ առաջ, այլ ոչ թե հետ։ Արփի Ավետիսյան
19:58 - 12 հուլիսի, 2020
Ոչ մրցակցային գնման ձևը կիրառելու հիմնավորվածությունը շատ դեպքերում կասկածների տեղիք է տալիս․ Արմենուհի Բուռնազյան

Ոչ մրցակցային գնման ձևը կիրառելու հիմնավորվածությունը շատ դեպքերում կասկածների տեղիք է տալիս․ Արմենուհի Բուռնազյան

Պետական գնումների ոլորտում առկա օրենսդրական խնդիրների վերհանման նպատակով Infocom-ը մեկնարկում է հարցազրույցների շարք։ Ստորև ներկայացնում ենք շարքի առաջին հարցազրույցը՝ «Հանրային քաղաքականության հետազոտությունների ազգային կենտրոն» ՀԿ-ի գործադիր տնօրեն Արմենուհի Բուռնազյանի հետ։ - Գնումների ոլորտում, թերևս, ամենաակնառու խնդիրներից է մեկ անձից կատարվող գնումը։ Դուք բազմիցս անդրադարձել եք այս խնդրին։ 2020 թվականի փետրվարի 21-ին գնումների վերաբերյալ Ազգային ժողովում տեղի ունեցած քննարկման ժամանակ առաջարկել եք, որպեսզի 10 միլիոնը գերազանցող գնումները ոչ մրցակցային սկզբունքով կազմակերպելու դեպքում ստեղծվի հարթակ, որտեղ տվյալ գնման ընթացակարգի վերաբերյալ հանրային քննարկում կծավալվի։ Որքանո՞վ այս առաջարկը կմեղմի մեկ անձից կատարվող գնումների կոռուպցիոն ռիսկը։ - Մեր վերջին հետազոտությունների արդյունքները վկայում են, որ պետական գնումների ոլորտում ավելացել է ոչ մրցակցային ընթացակարգի կիրառության պրակտիկան։ Այստեղ հատկապես ուշագրավ է այն, որ հրատապության հիմքով իրականացվող ոչ մրցակցային գնումները սկսել են շատ ավելի հաճախ կիրառվել։  Ոչ մրցակցային գնումների  դիտարկման ժամանակ պետք է հաշվի առնել երկու հանգամանք՝ այլընտրանքի առկայություն և այլընտրանքի բացակայություն։ Այլընտրանքի բացակայությունը ենթադրում է, որ պատվիրատուն չի կարող խուսափել ոչ մրցակցային ընթացակարգի կիրառությունից, իսկ այլընտրանքի առկայության դեպքում դրա ոչ մրցակցային եղանակով գնում իրականացնելն իրենից ենթադրում է որոշակի չափանիշներ։ Այսինքն՝ այդ չափանիշները սահմանվում են գնումների օրենսդրությամբ, ինչպես նաև ՀՀ կառավարության 526-Ն որոշմամբ։ Կա որոշակի ցանկ, եթե պատվիրատուն այդ ցանկի շրջանակներում ուզում է գնում իրականացնել, ապա կարող է, իրավունք ունի, այսպես ասած, ոչ մրցակցային ընթացակարգը կիրառել։ Այլապես՝ այլընտրանքի առկայության դեպքում, ինչպես մեր օրենսդրությունն է սահմանում, գնման նախընտրելի ձևը պետք է լինի մրցույթը։ Ինչո՞ւ ենք մենք հարթակ առաջարկում։ Քանի որ շատ դեպքերում  ոչ մրցակցային գնման ձևը կիրառելու հիմնավորվածությունը կասկածների տեղիք է տալիս։ Վերջին շրջանում միջոցառումների կազմակերպման համար հաճախ կիրառվում էր «հրատապ, մեկ անձ» գնման ընթացակարգը։ Որպես հիմնավորում՝ մեջբերվում էր այն, որ այդ միջոցառման կազմակերպման համար բավական ժամանակ չկա, կամ շուկայում բավական մրցակիցներ չկան՝ կոնկրետ այդ տեխնիկական բնութագրերով։ Այս առումով կարծում ենք, որ մեր առաջարկած հարթակը կարող է հանդիսանալ վայր, որտեղ ոչ միայն պատվիրատուն կներկայացնի իր հիմնավորումները, այլ նաև այն բաց, թափանցիկ և հրապարակային կլինի հանրության համար։ Վերոնշյալ հարթակը կիրառություն է ունեցել Վրաստանում։ Իրենց մոտ գոյություն ունի գնումների գործակալություն։ Ամեն անգամ, երբ պատվիրատուն ոչ մրցակցային ընթացակարգ է ցանկանում կիրառել, պետք է այդ որոշումը համաձայնեցնի գնումների գործակալության հետ։ Պատվիրատուն պետք է դիմում ներկայացնի իրենց հարթակում և այդտեղ ներբեռնի նաև հիմնավորումը, թե ինչու է նա կիրառում ոչ մրցակցային ընթացակարգ։ Սա այն դեպքում, երբ կա այլընտրանք։ Այսինքն՝ չի վերաբերում այնպիսի դեպքերին, երբ կա բնական մենաշնորհ (օրինակ՝ գազ, լույս, ջուր)։  Իրենք ունեն նաև հարցաթերթիկ, որով ստուգվում է նաև հիմնավորվածությունը, չափանիշներին համապատասխանությունը և թե պատվիրատուն ինչքանով է ճիշտ հիմնավորումներ բերում, որպեսզի այդ ընթացակարգը լինի ոչ մրցակցային եղանակով։ Այնուհետև հանրությանը նույնպես կարծիքներ, դիրքորոշումներ կամ առարկություններ ներկայացնելու հնարավորություն է ընձեռվում։ Ի վերջո, գնումների գործակալությունը կայացնում է որոշում և, ինչու չէ, այդ որոշման հիմքում կարող են լինել հանրության ներկայացրած կարծիքները։ Նշյալ հարթակի օրինակ կարող է ծառայել նաև Հայաստանում գործող e-draft.am համակարգը, որտեղ նույնպես ներբեռնվում են պատկան մարմինների մշակած նախագծերը, և յուրաքանչյուր ոք, որը գրանցված է համակարգում, կարող է ներկայացնել իր կարծիքը։ Մեր փորձը ցույց է տալիս, որ որոշ դեպքերում այդ առաջարկությունները հաշվի են առնվում, ընդունվում են, որոշ դեպքերում՝ ոչ, բայց ի գիտություն են ընդունում։  Այս հարթակը կարող է այնքանով օգտակար լինել, որ ոչ մրցակցային ընթացակարգով գնում կատարելու որոշումների հիմնավորվածությունը հանրության համար թափանցիկ լինի, հրապարակային, և հանրությանը կարծիք արտահայտելու հնարավորություն տրվի։ Օրինակ՝ ամանորյա միջոցառումների կազմակերպման ժամանակ ոչ մրցակցային ձևի կիրառման վերաբերյալ բավականին բուռն քննարկումներ սկսեցին, դժգոհություններ եղան։ Փաստացի ստացվում էր, որ հանրությունն այդքան էլ լծակներ չուներ՝ ազդելու այդ որոշման վրա։ Այս հարթակի շնորհիվ, կարծում ենք, որ առնվազն պատվիրատուն ինչ որ չափով պատասխանատվության ֆակտորի բարձրացում կունենա, քանի որ կհասկանա, որ իր որոշումները, հիմնավորումները դիտարկում է ոչ միայն կառավարությունը, այլ նաև պատկան մարմինը՝ Ֆինանսների նախարարությունը, կարող է մոնիթորինգի ենթարկել դրանք, ինչպես նաև հանրությունը։ Առնվազն թափանցիկության և հրապարակայնության սկզբունքի պահպանումը այս հարթակի դրական կողմերից կարող է լինել։ Հարցի մյուս կողմն է այն, թե ինչքանով հաշվի կառնեն հանրության կարծիքը։  Հրատապության հիմքով իրականացվող գնումները հիմնականում պետք է կառավարության որոշմամբ և համաձայնությամբ իրականացվեն։ Սակայն, վերջին փոփոխությունները բերեցին նրան, որ կոնկրետ կառավարող մարմնի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահը նույնպես կարող է այդպիսի որոշումներ ընդունել։ Կառավարության որոշումները հրապարակային են, սակայն մենք մտավախություն ունենք, որ այս որոշումները, որոնք կայացվելու են կոնկրետ ինչ-որ կազմակերպության ներսում, կարող են հրապարակային և թափանցիկ չլինել հանրության համար։  Կարծում եմ՝ այս հարթակը կարող է երկխոսության եղանակ լինել։ - Ձեր առաջարկած հարթակում քննարկում ծավալելու համար որքա՞ն ժամանակ պետք է տրամադրվի պատվիրատուին։ - Վրաստանում, օրինակ, ինչպես հայտնեցին մեր կոլեգաները, 3-4 օր է տրամադրվում։ Իհարկե, չեն կարող շատ երկար ժամկետներ տրամադրել, հատկապես այն դեպքում, երբ գնումն իրականացվում է հրատապության հիմքով, որոշումները պետք է ավելի արագ կայացվեն։ Այստեղ մենք չենք ենթադրում, որ, օրինակ արտակարգ իրավիճակների կամ խիստ հրատապ դեպքերում պետք է այս հարթակն օգտագործել։ Բնական է՝ եթե կա արտակարգ իրավիճակ, հարթակի օգտագործումն արդյունավետ չէ։  - Այդ հարթակի ստեղծման դեպքում  ի՞նչ մեխանիզմով եք պատկերացնում գործընթացին հանրության ներգրավվածության, մասնակցայնության ընդլայնումը։ - Առաջին հերթին պետք է հանրությունն իրազեկվի, որ կա այդպիսի մեթոդ, որով կարող է իր ներգրավվածությունը կամ մասնակցությունն ունենալ այս  գործընթացներին։ Իհարկե, ներգրավվածության աստիճանի ապահովումը հարաբերական է․ կախված է նրանից, թե ինչքան է հանրությունը հետաքրքրված կոնկրետ խնդրով։ Սակայն, ինչպես պրակտիկան է ցույց տալիս, սոցցանցերում բազմաթիվ քննարկումներ են ծավալվում՝ դեբատների կամ այլ ձևերով։ Ինչու ոչ՝ պետք է ստեղծվի կոնկրետ հարթակ, որտեղ մարդկանց կարծիքը հասանելի կլինի նաև պատկան մարմիններին ու կառավարությանը։ Պատկան մարմինները կամ կառավարությունը չեն կարող տեղյակ լինել սոցցանցերում մեր արտահայտած կարծիքի կամ դիրքորոշման մասին, մինչև դրանք լայն տարածում չգտնեն։ Այստեղ, միգուցե, պատվիրատուները կամ պատվիրատուների գնումների մասնագետներն առարկություն ունեն, որ իրենց գործընթացը չերկարացվի կամ բարդացվի, բայց պետք է հաշվի առնենք այն, որ այս բոլոր միջոցները հանրային միջոցներ են, ծախսերի հիմնական մասը պետական բյուջեից է իրականացվում։ Այս բոլոր ծախսերը պետք է հանրության համար թափանցիկ և հաշվետվողական լինեն։ Հանրությունը պետք է տեղեկացված լինի, որ իր միջոցները ճիշտ են ծախսում։ Մի բան էլ նշեմ, որ Ֆինանսների նախարարությունը գնումների որոշակի շեմի սահմաններում իրականացնում է գնումների ընթացակարգերի ընտրանքային մոնիթորինգ։ Մեր առաջարկած հարթակը կարող է ծառայել նաև այդ գործընթացին, քանի որ պատկան մարմինը կարող է տեսնել, թե ինչ խնդիր կա որևէ ընթացակարգի հետ, և մինչև կառավարության՝ տվյալ ընթացակարգի հաստատումը, կարող է նաև իր դիրքորոշումը, դրական կամ բացասական կարծիքը արտահայտել։  - Պետական գնումների համակարգում  հաշվետվողականությունն ու թափանցիկությունն ապահովող գործիքները պատվիրատուները  լիարժեքորեն չեն կիրառում։ Օրինակ՝  Armeps համակարգում ամբողջությամբ չեն ներբեռնվում պատվիրատուների հայտարարած գնման ընթացակարգերին առնչվող ողջ տեղեկությունները։ Արդյոք հաշվետվողականությունը չապահովելու համար պատվիրատուների նկատմամբ պատասխանատվության միջոցներ պե՞տք է սահմանվեն։ Ովքե՞ր պետք է վերահսկողություն իրականացնեն նշված պահանջների կատարման նկատմամբ։ - Ինչպես Դուք նշեցիք՝ շատ դեպքերում ինֆորմացիան թերի է ներկայացվում։ Հատկապես պայմանագրերի կատարման փուլում, օրինակ, հանձնման-ընդունման արձանագրությունները կամ վճարման փաստաթղթերը չեն ներբեռնվում համակարգ։  Կարծում եմ՝ կարևոր է, որ ոչ միայն մատակարարները պատշաճ իրականացնեն իրենց պարտավորությունները, այլ նաև այն, որ պատվիրատուն այս առումով լինի թափանցիկ ու հրապարակային։ Սա որոշակիորեն կնվազեցնի կոռուպցիոն ռիսկերը։  Ենթադրենք՝ պատվիրատուն ասում է, որ այս աշխատանքը, այս ծառայությունը մատուցվել է։ Ինչպե՞ս կարող է հանրությունը համոզված լինել դրանում․ նրանով, որ կան հանձնման-ընդունման փաստաթղթեր, որոնցում փաստացի գրված է, թե ինչ քանակությամբ, ինչ գնով է ծառայությունը մատուցվել կամ ապրանքը մատակարարվել։ Իհարկե, այս փաստաթղթերը կեղծելու մեխանիզմները կան, սակայն առնվազն հանրության մոտ ինչ որ չափով վստահություն կարող է լինել, որ այս ընթացակարգերը, այսինքն՝ պայմանագրի կատարումը, իսկապես պատշաճ է իրականացվել։ Վերջերս քննարկումներ եղան, որպեսզի պայմանագրի կատարման առումով լինի նաև հանրային վերահսկողություն։ Տարիներ առաջ այս մեխանիզմը մասնակի կիրառվեց։ Օրինակ, երբ մանկապարտեզներում ապրանքների մատակարարում էր իրականացվում, ծնողների փոքրիկ խորհուրդ կար, որը գնում էր և հետևում, որպեսզի ամեն ինչ պատշաճ մակարդակով լինի։ Իհարկե, հանրությունը չի կարող համոզված լինել, թե ինչքանով է որակը համապատասխանում տեխնիկական բնութագրի չափանիշներին, սակայն քանակի առումով այդ վերահսկողությունը կարող է լինել։ Մեր առաջարկն այն է, որ ոչ բոլոր, սակայն տարբեր գնումների դեպքում ձևավորվեն խորհուրդներ, և այդ խորհրդի մեջ մտնեն ինչպես շահառուներ, ոլորտի հետ առնչվող հանրային սեկտորի ներկայացուցիչներ, այլ նաև մրցույթին մասնակցած, սակայն չհաղթած մասնակիցները նույնպես ներգրավվեն այդ գործընթացում՝ ինչպես առաջարկել էր պատգամավորներից մեկը։ Բնական է, որ այդ չհաղթած մասնակիցը որոշակիերոն ավելի խիստ մոտեցումներ կդրսևորի իր, այսպես ասած, հակառակորդ մասնակցի նկատմամբ։ Ռիսկ կա, որ դրանք կարող են լինել անհիմն, սակայն այն, որ այս գործընթացի վրա կարող է լինել այսպիսի վերահսկողություն, պատվիրատուի պատասխանատվությունն ավելի մեծ կլինի՝ ամեն ինչ ճիշտ կազմակերպելու և իրականացնելու առումով, մյուս կողմից էլ՝ մատակարարը պատվիրատուների հետ կոռուպցիոն գործարքների մեջ մտնելու շատ քիչ հնարավորություններ կունենա։ Ալբանիայում, Չեխիայում, Հունգարիայում հաշվետվողականությունը չապահովելու, փաստաթղթերը չհրապարակելու համար կիրառվում են պատասխանատվության միջոցներ՝ հիմնականում վարչական։ Կարծում եմ՝ մեր երկրում էլ պետք է արձանագրվեն նմանատիպ խախտումները, և որոշակի պատասխանատվության ենթարկեն։ - 2019 թվականի նոյեմբերի 2-ին պետական գնումների համակարգում ներդրվեց բանկային երաշխիքի մեխանիզմը, որը կիրառելի է 10 մլն դրամ և ավելի գնումների դեպքում։ Ֆինանսների նախարար Ատոմ Ջանջուղազյանն այս փոփոխության քննարկման ժամանակ նշեց, որ այլևս կարիք չի լինի սահմանել որակավորման չափանիշներ։ Բիզնես ծավալողներն իրենց հերթին այն տեսակետին էին, որ բանկային երաշխիք ներկայացնելը տանում է դեպի մենաշնորհի, քանի որ ոչ բոլոր ընկերություններն ունեն բանկային երաշխիք ներկայացնելու հնարավորություն։ Ի՞նչ կարծիքի եք այս փոփոխության վերաբերյալ։ Արդյոք ճի՞շտ են մենաշնորհացման և հակամրցակցայնության մասին մտահոգությունները։ - Այս չափազանց խիստ պայմանները, պահանջները, որոնք կիրառվում են, կարող են բերել նրան, որ անհարկի խոչընդոտներ առաջանան, հատկապես՝ ՓՄՁ սեկտորի ներկայացուցիչների համար։ Սա կարող է նաև բացասական ազդեցություն ունենալ գնագոյացման վրա։ Եթե անգամ ՓՄՁ սեկտորն ուզենա մասնակցել մրցույթներին, ապա պետք է անպայման այդ որակավորման ապահովման տրամադրման գինը ներառի կոնկրետ ապրանքի, ծառայության կամ աշխատանքի գնի մեջ, քանի որ ինքն այդ բանկային երաշխիքը ստանալու համար, պարզ է, որոշակի գումար է տալիս բանկերին։ Բնական է, որ այդ գինը կներառվի նաև իրենց առաջարկի մեջ։ Ստացվում է՝ այլ հավասար պայմաններում ունենում ենք գների բարձրացում։ Մյուս կողմից էլ՝ այն դեպքում, երբ ՓՄՁ ոլորտի ներկայացուցիչները չունենան բանկերից երաշխիք ստանալու հնարավորություն, նրանք ստիպված կարող են մտնել գործարքի մեջ՝ ավելի մեծ, ավելի կայուն ընկերությունների հետ, որոնք կարող են այդ երաշխիքը ստանալ։ Այստեղ կարող են առաջանալ անհարկի միջորդավորված գնումներ, երբ մեծ ընկերությունը փոքրի համար երաշխիք է ստանում։ Ստացվում է՝ գնի բարձրացում և միջնորդավորված գնումներ են լինում։ Ի վերջո, սա կարող է բերել մենաշնորհացման։ Այսինքն՝ այն ընկերությունները, որոնք իրենց կարող են թույլ տալ այդ բանկային երաշխիքը հեշտությամբ և առանց որևէ ջանքերի ձեռք բերել, կարող են օգտվել այս ամենից։  Մեր գնումների հիմնական նպատակն այն է, որ գնի դիմաց ձեռք բերվի արժեք։ Երբ մենք նույն արժեքը ձեռք ենք բերում ավելի բարձր գնով, ստացվում է՝ գնումն այդքան էլ արդյունավետ չէ։ Որպես հիմնավորում, իհարկե, բերվում է այն, որ պայմանագրի կատարման փուլում մատակարարներն ավելի քիչ հնարավորություն ունեն այն խախտելու։ Այստեղ ճշմարտության բաժին կա, քանի որ նախկինում այն տույժերն ու տուգանքները, որոնք կիրառվում էին (մենք ունեինք պայմանագրի ապահովում, հայտի ապահովում), լիովին չէին ծածկում այն վնասը, որը պատվիրատուն կրում էր, երբ մատակարարը պատշաճ չէր կատարում իր պարտականությունները։ Սակայն 100 տոկոսով որակավորման ապահովումը անտեղի էր։ Ըստ այդմ՝ 100 տոկոս որակավորման ապահովումից ունենք նաև 15 տոկոս՝ որոշ դեպքերում, 10 տոկոս՝ պայմանագրի ապահովում, 5 տոկոս՝ հայտի ապահովում։  Վերջին գնումները հետազոտելիս՝ մենք դիտարկում էինք տեխնիկական հսկողության ծառայությունների ձեռքբերումը։ Պետք է նշեմ դրական միտում․ վերջերս բավականին հաճախ մրցակցային եղանակներով են այս ծառայությունները ձեռքբերվում։ Նախկինում երբեմն ոչ մրցակցային եղանակներ էին կիրառվում։ Եթե նայում ենք 2018-2019թթ․ ընթացակարգերը, այն ժամանակ մասնակցում էին մի քանի ընկերություններ, իսկ վերջին ընթացակարգերում՝ բավական խոշոր, մասնակցում է ընդամենը մեկ մասնակից և, բնական է, որ հաղթող է ճանաչվում։ Ի՞նչ է ստացվում․ ինքը, իմանալով, որ ինչ-որ չափով այդ շուկայում մենաշնորհային դիրք ունի, բնական է, որ գնի բարձրացում է ենթադրում։ Այն, որ այդ նույն ընթացակարգերին ավելի քիչ ընկերություններ են մասնակցում, փաստում է, որ փոքր և միջին ընկերությունները մտավախություն՝ ունեն ապահովման հասնելու առումով, մտավախություն ունեն, որ ինչ-ինչ պատճառներով իրենց ծառայությունը կամ աշխատանքը չի ընդունվի, այսպիսով՝ նրանք մեծ վնասներ կկրեն։ Կարծում եմ, որ բանկային երաշխիքը անհարկի խոչընդոտ է այս ոլորտի ներկայացուցիչների համար։ Մենք առաջարկ ունենք, որ տարբերակված մոտեցում լինի։ Այսինքն՝  այն ընկերությունների համար, որոնք 3 տարի և ավելի իրենց ծառայությունը, պարատականությունն իրականացրել են պատշաճ, նրանց համար սահմանվեն որակավորման ապահովման տրամադրման այլ չափանիշներ։ Արփի Ավետիսյան
21:55 - 11 հուլիսի, 2020